«Սպիտակ մուկը». Զորայր Խալափյան

«Սպիտակ մուկը». Զորայր Խալափյան

625
Կիսվել
Բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանը ժամանակին հիշատակներ շատ ուներ։ Սակայն ի՜նչ է նշանակում, թե բժիշկը հիշատակներ ուներ. հիվանդները ապաքինվեցին, անբուժելիները գնացին, նրանցից ի՜նչ պիտի մնար։ Մահից հետո անմիջապես էլ մոռացվեց և գնահատվեց միայն շատ տարիներ անց։
Բժիշկը երկու որդի ուներ, երկուսն էլ բժշկականն ավարտեցին, մեծը մնաց Երևանում, մյուսը ևս որոշ ժամանակ այնտեղ էր, քանի հայրը կենդան էր և գյուղում հիվանդ էր բուժում։ Հոր մահից մի քանի տարի անց մորն առած եկավ ու մնաց։ Գյուղը համեմատեց երկուսին ու միանգամից տեսավ, որ հայրն ուրիշ էր։ Բույսերից, արմատիքներից, կավերից սպեղանիներ ու բուժամիջոցներ էր պատրաստում, մի բաժակ խմեիր` ողջ մարդ էիր, գիշերը` ծանր հիվանդ, առավոտյան բահն ուսիդ գնում ես ջուրը։ Վառածն էր բուժում, կոտրածը, հեղվածը, պատերազմի տարիներին դեղերը քիչ էին, ծառերի կճեպներից, խեժերից, կենդանիների ճարպերից դեղեր էր սարքում` ժողովրդին բուժում, հիվանդություն համարյա չկար, կորուստներ քիչ եղան։
Այսպես պատմում էին։ Որդին չէր նեղանում, գիտեր, որ այդ պատմությունները չափազանցված են։ Հոր գրառումներից, օրագրերից, մանավանդ դեղատոմսերից, որ առատորեն պահել-պահպանել էր մայրը, Արիսը եզրակացնում էր, որ հայրը բավականին հմտացել էր ժողովրդական բժշկության մեջ, իսկ նրա պատրաստուքները պարզապես դժվարությամբ ճարվող դեղամիջոցների փոխարինողներ էին։
Տարեց մարդիկ խոսում էին, որ հիմա հիվանդությունները շատ են, կույր աղիք առաջ գյուղում, չեն հիշում, եղած լինի` մեկ կամ երկու դեպք, իսկ հիմա անգամ նորածնին տանում են վիրահատության։ Հիմա ժողովուրդն, ինչ խոսք, ավելի լավ է սնվում, բայց մարդկանց մարսողականը թույլ է, ամեն տեսակի ներքին հիվանդությունները շատ, դա՞ ոնց հասկանանք։
Բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանի մահից մինչև որդու` Արիսի գալը եղավ առանց բժշկի ու հիվանդանոցի երկու-երեք տարվա կյանք, մարդիկ ասացին` բժիշկ չկա, հիվանդություններն էլ վերացան, ու լավ եղավ, բժիշկ ու հիվանդանոցի հետ հիվանդություններն էլ գնացին։
Ավագ որդին տարիներով գյուղ չէր գալիս։ Հիշում էին նրան հոր թաղմանը, տասնհինգ տարի առաջ։ Այդքան ժամանակ բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանի շիրմին գերեզմանաքար չկար։ Որդիները ինչի էին սպասում, հայտնի չէր։ Կարծես միայն իրենք չէին հասկանում, որ դա անհարմար բան է։ Բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանը պետք է գերեզմանաքար ունենար մահվան տարելիցին, անպայման շքեղ, մինչդեռ որդիները կարծես հորը մոռացել էին, ժանգոտ ցանկապատի ներսում խոտն աճել էր մարդաբոյ, չորանում, մյուս տարի նորից էր աճում։ Մայրը խոսեց, խոսեց, լռեց։ Բայց երբեմն չէր համբերում.
— Սպասում եք, որ ես էլ մեռնեմ, երկուսիս մի քար քաշեք, գիտեմ։ Որ էժան նստի։ Ոչինչ, թող ձեր ուզածը լինի։
Այնպես էին ապրել, այն հարաբերությունն էր զավակների ու ծնողների միջև, որ այդ թանկ ու էժանի հարցը կարծես չպիտի լիներ։ Մեծը ժամանակ չուներ, խրված է մինչև կոկորդը, դիսերտացիա գրել կա, պաշտպանել կա, առաջին կնոջից բաժանվեց` նորի հետ ամուսնացավ, բավականին անհաջող, կրկին թողեց սրան, միացավ առաջինի հետ։ Գլուխը խառն էր իրոք։ Փոքրն էլ ասում էր, թե քարը քաղաքից է գալիս, դրամը ես լրիվ տալիս եմ, թող Վիգենը` մեծը, պատրաստի, ուղարկի։
Մի քանի տարի անց մայրը դարձյալ սկմեց կշտամբել, բանը հասավ նրան, որ ապարանջանը տարավ գյուղի խանութպանի կնոջը, որպեսզի ամուսնուն շիրմաքար կանգնեցնի։ Արիսը իմացավ, ետ բերեց նվիրական ապարանջանը, որ իր համար էլ, եղբոր համար էլ թանկ հիշողություն էր։ Ապա սրանից-նրանից պարտք առավ, ահագին փող, ուղարկեց եղբորը և խնդրեց, որ նա ամպայման զբաղվի այդ գործով, գրեց նաև ապարանջանի պատմությունը։
Ժամանակն անցնում էր, Վիգենից լուր չկար։ Արիսը մի քանի նամակ էլ գրեց։ Չէր պատասխանում։ Վերջապես, համարյա մի տարի անց, թե դրամը ծախսել են, քարի համար մեկնումեկից պարտք կառնի, կանի, թող սպասեն։
Անցավ ևս մի քանի տարի և ընդհանուր ժողովում հանկարծ մեկը մի առաջարկություն արավ և ընդհանուրը որոշեց, որ հասարակական միջոցներով հուշարձան կդնեն բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանի շիրմին, այդքան երախտապարտ էին։ Երբ դիմեցին հանգուցյալի հարազատներին, ավագ որդին Երևանից կտրականապես մերժեց և չանցած մի քանի ամիս հայտնեց եղբորը, թե գերեզմանաքարը պատրաստ է, հարկավոր է տեղը հարթել, մյուս գործերը կատարել, շուտով կուղարկի։
Ահա մայիսի սկզբն էր, քարը դրել էին և ահագին ժողովուրդ էր հավաքվել։ Ժողովուրդը հավաքվել էր ոչ միայն այդ առիթով, շատերը վաղուց ելել էին գյուղից, ցրվել մեծ ու փոքր քաղաքներում, սովորություն էր, որ գարնան առաջին մեռելոցին հավաքվեն, ու լինում էր` գերեզմանոցում քսան-երեսուն տարի իրար չտեսած համագյուղացիներ էին հանդիպում։
Իհարկե, ելույթներ եղան, գլխաբաց տղամարդիկ բաժակները ձեռքներին հիշեցին և ողորմի տվին, հիշեցին և շնորհակալություն հայտնեցին իրենց անունից, ծնողի, երեխայի համար, բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանի անունը չպիտի մոռացվի, ասացին, որովհետև անհատ մարդիկ թերևս մոռացության տան, բայց գյուղի հասարակությունը ինչպե՞ս մոռանա նրան։
Իր ուսումը Լայպցիգում ավարտելով` կարող էր Թիֆլիզ գնալ, Բաքու, Երևան, Մոսկվա կամ Վլադիկավկազ, կարող էր միայն իր համար մտածել և լավ ապրուստ ու տներ ունենալ, բայց նա եկավ իր խուլ, մոռացված, բժշկության կարոտ գյուղը, և մնաց, անմնացորդ իր կյանքը նվիրեց ոչ միայն իր ժողովրդին` համագյուղացիներին, այլև շրջակա շատ գյուղերի բնակիչներին էլ օգնության էր հասնում, գնում էր ձիով, ոտքով, սայլով, ինչով պատահի, ամառ, ձմեռ, մերժել չկար, երեխայի հետ երեխա էր, մեծի հետ մեծ, և այլն, այս կարգի ելույթներ։
Շատերը աչքը Վիգենից չէին հեռացնում, մեկն ասում էր` պրոֆեսոր է, մյուսն ասում էր` դոցենտ է, բայց մի բան պարզ է, որ մեծ բժիշկ է ընկել ձեռքները։ Լսել էին, որ մի շաբաթ, տասն օր, գուցե ավել, դեռ այստեղ է։ Արիսն առիթով ասում էր. «Ես ի՜նչ բժիշկ եմ, բժիշկը մեր Վիգենն է»։ Այդ օրերին Վիգենը նրա հիվանդներից մի քանիսին ախտորոշեց, նոր նշանակումներ արեց և Արիսը հիվանդների երեսին հռհռալով, ասաց. «Այդքան դեղերը իզուր եք կուլ տվել, նորից պիտի սկսեք»։ Լայն, լիքը, առողջ այտերն ուռցրած, իր հիվանդների վրա ծիծաղող բժշկի մասին հիվանդը ի՜նչ կարող է մտածել։
Վիգենի նշանակումներով այդ հիվանդներն արագ ապաքինվեցին և նրա հաջորդ այցին ամեն մեկն իր երախտագիտությունը հայտնեց, ով ինչպես կարող էր։ Այս անգամ եկել էր երկար ժամանակով, գյուղը հանկարծ նրան դուր էր եկել, որոշել էր արձակուրդի ամիսն այստեղ մնալ, կնոջն ու աղջկան ծովափ ուղարկելով` ժամանել էր ահագին դեսուդենով, որը փաստորեն մի փոքր փորձագիտարան էր։ Վանդակներում բերել էր առնետներ, մկներ, փորձեր պիտի աներ: Հայրական տան երեք սենյակներից մեկը դարձրեց իր փորձագիտարանը, առավոտը շուտ ելնում, անտառի փեշերով հասնում էր աղբյուրի եզերքը, լվացվում, իջնում տուն, նախաճաշն արդեն պատրաստ էր լինում, սեղան էր նստում` մեծ մասամբ միայնակ, մոր հետ, որովհետև Արիսը օր ու պատարագ չուներ, նրա համար չէր նախաճաշ, ճաշ, ընթրիք, կար «Հաց ուտել», այսինքն որևէ մեկի տանն առաջարկում էին, նստում էր իր բուժակի հետ, այստեղից էլ կատարում հաջորդ բուժայցը կամ գնում էր հիվանդանոց։
Սեղան էին նստում Վիգենն ու մայրը։ Մոր ամենասիրած պահն էր դա։ Րոպեներ էր հաշվում, մինչև Վիգենը կիջնի աղբյուրներից և հենց որդին բակի դուռը բացում էր, իսկույն Հոռոմսիմին ձայն էր տալիս.
— Ինքնաեռը սրբիր, դիր սեղանին, աչքիս լույսը եկավ։
Ինքը ետ էր տանում թեյնիկի փաթթոցը, Վիգենը մուգ էր սիրում թեյը։ Նախաճաշի սպասքի ու բաժակների վրա գցած սրբիչն էր վերցնում, և մինչ Վիգենն անցնում էր բակը` Հոռոմսիմը թշշացող ինքնաեռը բերում, դնում էր սեղանի ծայրին։ Ինքնաեռը, բացօթյա թեյախմությունը, սեղանի սաքսոնյան սփռոցը, ամեն ինչը պետք է հիշեցներ և հիշեցնում էր Լալաֆարյան ընտանիքի վաղեմի սովորությունը, այդպես եղել է, այդպես պիտի լինի, քանի կա նրա տունն այստեղ և քանի կենդան է կինը` քմահաճ ու հպարտ տիկին Փառանձեմը, Մելիք-Բեգլարյանների իշխանական հանգած տան հեռավոր շառավիղը։
Հոռոմսիմը վաթսունն անց կին էր, առողջ, տռուզ, շարժուն։ Այս գյուղից չէր, հարևան գյուղից էր, յոթ տարեկանում բժիշկը բերել էր, մնացել էր այստեղ, մարդու չէր գնացել, հոգով-սրտով նվիրվել էր այս ընտանիքին, երկուսին էլ ինքն էր ծնված օրից պահել, բարուրել, գիշերները օրորել, խնամել, կերակրեր նրանց առաջին թոթով խոսքերը ինքն էր առաջինը լսել և իր զրնգուն ծիծաղով ծնողներին հայտնել։
Ողջ կյանքն անց էր կացրել բժշկի տանը, բայց բժշկությանը չէր հավատում.
— Հիվանդ ես,— ասում էր,— սառը ջուր խմիր ու աշխատի՛ր, աշխատի՛ր, աշխատի՛ր, քրտինքի հետ հիվանդությունն էլ դուրս կգա։
Երբեք որևէ հաբ չէր ընդունել, անգամ գլխացավի։
Տիկին Փառանձեմը եկել էր այս տուն ու Հոռոմսիմին տեսել այստեղ։ Եվ քանի որ Հոռոմսիմը այս տանն ամեն ինչ պաշտում էր` բժշկին, նրա կարասին, նրա բակի ճագարները, նրա վերարկուն, գլխարկը, նրա ամեն ինչն առհասարակ, ապա Փառանձեմին տեսնելու օրից սկսվեց նաև նրա պաշտամունքը։ Դա ինքնությունից, կարծիքից, սեռից, պահանջներից զուրկ մի աղջիկ էր, նրան ամեն ինչ նաև այստեղ զարմացնում էր, և նրան թվում էր, ինքն այլևս ոչ մի ակնկալիք չպիտի ունենա, որովհետև այս ամենը միանգամայն երջանկացնում էր նրան։
Երբ դարձավ հասուն աղջիկ, լիքը, կարմրաթուշ, տռուզ, կրծքերը մեծ, բժիշկ Լալաֆարյանը որոշեց նրան ամուսնացնել։ Հոռոմսիմը լաց եղավ, հացից, ջրից իրեն գցեց, աչքերն ուռած, նեղացած, վշտացած շարունակում էր տան գործը։ Երկո-երեք տարի անց կրկին հարմար ուզողներ եղան, բայց կրկին Հոռոմսիմը աչքերն ուռցրեց, շատ լաց լինելուց ձայնը խզվել էր.
— Մեռնեմ, մեռնեմ,— կրկնում էր,— չեմ ուզի, վա՜յ, Հայրիկ-պապա…
Նրա նվիրվածությունը սրտաշարժ էր, բայց նաև խղճի դեմ էր, որ այդ կենսալից առողջ գեղջուկ աղջիկը չի ցանկանում մեկինը լինել, տուն դնել, երեխաներ բերել, սեփական հոգս ունենալ։ Երբ ուժեղ, արևավառ ձեռքերը խմորի մեջ մխրճած, մի հիմար երգ դընդնալով հունցում էր (նրա բոլոր երդերն էին` «նայ-նայ-նայ»), և ապա, երբ հացը թոնրից հանելիս` տնից թոնրատուն, թոնրատնից տուն էր վազվզում խոնչան ուսին, ու հետո էլ` հաց թխողների հետ հաշտում նստած պանիրհաց էին ուտում ու գեղջկավարի աղմկում երեք-չորս կին, բժիշկ Լալաֆարյանը ժպտում էր, գլուխը թափահարում, զարմանում ու զայրանում նրա հիմար կամակորության վրա։ Ի՜նչ տանտիկին կարող էր լինել, ի՜նչ մայր, գեղջկական նրա հրապույրները աչք էին ծակում, տան հյուրերը աչքը նրանից չէին հեռացնում։ Հոռոմսիմից սկսվեց ու գյուղում տարածվեց բժշկին Հայրիկ-պապա ասելը և մի տեսակ ողջ գյուղը Հարություն Լալաֆարյանի համար մի Հոռոմսիմ էր, խորթ-հարազատացած, սրտաշարժորեն նվիրված ու կամակոր։
Դարձյալ մի քանի տարի անց մեկը ցանկապատի այն կողմից այս կողմը ձգված սեր էր բացատրում, բարձր-բարձր. «Այդ քո խնձոր-խնձոր թշերն ուտեմ ես, քո այդ լոշտակ-լոշտակ կռներն ուտեմ ես, քո այդ ջուխտ ծծերը…» և այլն։ Մինչև Հոռոմսիմը այգում բանում էր, իր անհեթեթ «նայ-նայն» էր անում, տղամարդը խլացած, ինքնամոռացության մեջ ցանկապատը ոտի տակ տալով առաջ էր մղվում. «Քո այդ կովի աչք-ունքերը, քո այդ ջուխտակ ծամերլ…»։ Հոռոմսիմը բահը ցած դրեց և մի մահակ առնելուվ` տղամարդու ճակատին, ասես ցանկապատը ճմռողը արյունը գլուխը տված գոմշացուլ էր, հանեց դուրս և ետևից էլ մահակը շպրտելով` կրկին առավ բահն ու, «Նայ-նայ-նայ», երգեց։
Պատճառներից մեկն էլ, որ տիկին Փառանձեմը մեծ որդու Վիգենի հետ Երևանում չէր, այլ գյուղում էր, Հոռոմսիմն էր։ Նա սովոր էր, որ իրեն ծառայեն, առավոտյան նրա մազերը սանրող էր պետք, մինչև հիմա էլ սովորություն էր ցերեկով քնելը, իսկ ավագ որդու կինն այդ ամենը հանդուրժողներից չէր։ Մեկն իր հետ ուրիշ կարգ ու կանոն էր բերում, իսկ մյուսն իր հաստատված կարգ ու կանոնն ուներ։ Հարսը կոտրվող պտուղը չէր։ Գիտակցված չէր նաև` ինչու կրտսերի, Արիսի հետ կարող էր ապրել, իսկ Վիգերի հետ ոչ` չնայած սրան ավելի էր սիրում։ Նա դժգոհ կին էր, ծնված օրից դժգոհ էր, ոչինչ նրա սրտովը չէր, անձրևը, արևը ամառը, ձմեռը, քամին, քամու ուղղությունը, զովությունը, տոթը։ Նա պիտի իր դժգոհությունն արտահայտեր, մի մարդ էր պետք, որին հայտներ և այդ մարդը պիտի ընդուներ ու չառարկեր։
Քանի կար Հայրիկ-պապան` բարկությունը նրա գլխին էր թափում։ Մեծահոգի մարդը լուռ տանում էր։ Երբեմն բժշկին հրավիրում էին հեռավոր գյուղերից, ձիով գնում էր, ուշանում էր մեկ կամ երկու օր։ Փառանձեմը նստում, լաց էր լինում, ճանապարհին գայլերը կուտեն, ձին կսայթաքի` հեծյլալը կգահավիժի կիրճը, ավազակները վրա կտան։ Այն մութ տարիներին խոր կիրճերում իրոք դարանակալում էին։ Ուրեմն, եթե այդպես անհանգստանում է և լացուկոծ է անում ամուսնու համար, նրան սիրում է, նրա համար հոգում է, նրա համար սիրտը ցավում է։ Բայց հենց բակից ներս էր գալիս բժիշկը, հոգնած, ցեխոտ, ճանապարհի փոշին վրան, ձիու սանձը սյունով չփաթաթած` կինը սկսում էր տրտնջալ, բարկանալ, ձայնը բարձրացնել։ Քո պատճառով չեմ քնել, քո պատճառով գլուխս ցավում է, քո պատճառով երեք օր հաց չեմ կերել։
Ամուսինն աշխատում էր նրան հանգստացնել, նստում էր կողքին ու առանց շորերը փոխելու, առանց քաղցն ու ծարավը հագեցնելով սփոփում էր նրան, մազերն էր շոյում, բայց երբ ցանկանում էր նրա այտը համբուրել, կինը ջղաձգվում էր, արագ վանում նրան իրենից, ցատկում մի կողմ, ու այդ պահից սկսվում էր ընտանեկան վեճի ամենաանախորժ մասը։ Այլևս կողմնակի մարդը չպիտի լսեր, Հոռոմսիմը թողնում հեռանում էր։ Մի՞թե կարելի է այդպիսի մարդուն վշտացնել, մտածում էր նա, խղճում էր Հայրիկ-պապային, նստում էր պատշգամբում, լաց էր լինում, արցունքները թափվում էին գոգնոցին։ Ի՜նչ մարդ էր, մի անգամ կնոջը չոր չպատասխանեց, չդժգոհեց, գլխով էր անում, ինքը մեղավոր է, այո, շատ բան խոստացավ քիչ բան տվեց, հայտնի տան օրիորդը պիտի Բեռլինում ապրեր, այդպես էլ որոշված էր, բայց ահա կյանքն անցավ այս խավար գյուղում։
Վիգենը մտավ բակ, սրբիչը նետեց լվացքի քուղին, թևքերը ցած բերելով մոտեցավ, հասկանալով, որ մայրը սեղանի մոտից աչքն իրենից չի հեռացնում, իր ամեն ինչը նկատվում է։ Դա հաճելի զգացմունք է հիսունամյա տղամարդու համար։ Քանի կա մայրդ, քանի քո վրա է մայրական նրա հայացքը, ուրեմն դեռ երիտասարդ ես։
Նախաճաշն անցավ աշխույժ։ Մայրը պնակները հրում էր որդու առաջ, ինքը ոչինչ չէր ուտում, միայն նայում էր։ Վիգենը վերհիշեց մանկական մի երգ. «Աղջի Հոռո՞մ, Հոռոմը մեռել է, Ժամ տանելիս` ղութումը տ….ել է»։ Ծիծաղեցին, մի պահ թվաց վերադարձել է բժիշկ Լալաֆարյանի գերդաստանի լավ օրերից մեկը, ճանապարհով անցնողները ծիծաղի վրա ցանկապատից բարձրացնում էին գլուխները, նայում։ Ափսոս, Հայրիկ-պապայի տնկած վարդաթփերից ոչ մեկը չէր մնացել, պարտեզն էլ առաջվանը չէր, խնամող ձեռքի պակաս չկար, բայց բժշկի պարտիզպանությունն, ըստ երևույթին, ուրիշ էր։ Սոխակնե՞րը ո՛ւր գնացին, էլ չեն երգում փշատենու մութ սաղարթներից, և կեսգիշերն անց այնքան անտանելի չի դառնում նրանց դայլայլը, որ Հոռոմսիմը ելնում էր ցախավելը ձեռքին, քշում ծառերից։
Նախաճաշից հետո Վիգենը ելավ, համբուրեց մորը, գնաց զբաղվելու։ Տիկին Փառանձեմն ու Հոռամսիմը նստեցին հացի։ Տերևները թափվում էին սեղանին, դա էլ ծանոթ էր ու հաճելի։
— Կաճոյի քարը գցում են,— ասաց Հոռոմսիմը։— Տախտակներով ծածկած էր, տախտակի տակ էլ ռանդատաշեղ էր, մատով արանք արի. սև հայելու նման քար չէր։ Շինող վարպետին հետը քաղաքից բերել էր։ Ասաց` արձան է։
Տեսածը երեկ է եղել, արդեն պատմել էր, վաղն էլ էր պատմելու, դա մի քանի օրվա խոսակցության նյութ էր։
— Աղբյուրի կնանիք խոսում էին, ասում են` արձան է։
Փառանձեմը ունքերը թերահավատությամբ վեր բարձրացրեց, իբր, հավատալու բան չես ասում, բայց դու շարունակիր, ոչինչ։ Երեկ էլ նույնն էր արել խոսակցության այդ նույն մասում։
— Հողեմ դրա չարախոս գլուխը։
— Ո՞ւմ,— ասաց Փառանձեմը, որովհետև դա շեղում էր, երեկվա խոսքի մեջ դա չկար։
— Գնացել է վարպետի մոտ, տղու վրա քար է ուզում դնել։ Վարպետն ասել է` ես քարտաշ չեմ, արձան ես ուզո՞ւմ` արձան շինեմ։ Գնա ուրիշին պատվեր տուր։ Եբր, դա քարի գործ է, ինքն ուրիշ է։
— Միլիտոսին ինչո՞ւ ասացիր չարախոս, ի՞նչ է ասել։
— Քանի տարի է անցել, էլի չի մոռանում։ Հայրիկ-պապային քար են գցել, ասում է, իսկ իմ ջահել տղան անքար է։
— Թոդ գցի։
Մահվանից մի քանի ամիս առաջ բժիշկ Լալաֆարյանը հանկարծ ցանկություն ունեցավ մեկնել Վիգենի մոտ։ Կնոջն ասաց, իբր, հիվանդ ունի, երկար պառկած է, ցանկանում է խորհրդակցել որդու հետ։ Չէր ասել, որ պարզապես կամենում է ավագ որդուն վերջին անգամ տեսնել, այն ժամանակ Արիսը վերջին կուրսում էր և այդ օրերին գտնվում էր հոր մոտ։ Հիվանդ չէր, առհասարակ երբեք չէր պառկել, սակայն մարդը զգացել է, որ վախճանը մոտ է։
Ահա մեքենան եկել կանգնել էր հիվանդանոցի բակում, հաշված րոպեներում պիտի հասցներ երկաթուղու կայարան։ Միլիտոսը տասնմեկ տարվա ամուսնական կյանքում ուներ միայն մեկ զավակ, հիվանդոտ երեխա էր, լեզուն հաճախակի կուլ էր գնում։ Այդ խոսակցությունը պիտի երկար հիշվեր. «Չեմ կարող, մի րոպեով էլ չեմ կարող։ Եթե այսօր չգնամ, էլ չեմ գնա, ինձ ետ մի պահիր, երկու օրից այստեղ եմ, Միլիտոս, երեխայիդ ոչինչ չի լինի»։ Միլիտոսը. «Հորս լույս գերեզմանը, բժիշկ, երեխան ուրիշ տեսակ է վատ, ամեն օրվանը չի, գիշերս մինչի լույս թռչունի ձայն էր տալիս»։ Բժիշկը կանգնել էր` մաքուր սափրված, փողկապով, լայնեզրը գլխին. «Բեր հետս տանեմ, հենց հիմա մտնենք տունդ` անկողնով-բանով դնեմ մեքենայի մեջ, տանեմ Երևան, Վիգենի հիվանդանոցում պառկեցնեմ, կնիկդ էլ թող գա, այնտեղ կմնա մոտը»։ Հասկանալի էր` ճանապարհի ծախսը իր վրա էր, դա բոլորը գիտեին։ Միլիտոսի դեմքն արտահայտում էր չափազանցված վիշտ ու ցավ, ինչպես սրբերը եկեղեցական միամիտ նկարներում. «Բժիշկ, հենց աստվածդ սիրես, մի գնա, երեխայիս կողքին մնա այսօր, վաղը կգնաս, բժիշկ»։ Բժիշկը խոր հոգոց հանեց, շփեց ճակատը, մատը կպավ լայնեզրին, գլխարկը դիրքից խախտվեց, թվաց քանդում է արդեն ճանապարհի իր դիմակը, հիմա փողկապն էլ կթուլացնի. «Վաղը չեմ գնա, Միլիտոս, ճանապարհից ինձ մի գցիր, կյանքում չի եղել մի օր, որ իմ սրտով լինի, այս օրը դու ինձ բաշխիր, մտնեմ տունդ` նայեմ երեխայիդ, ինձ ճանապարհից մի գցիր, մի խնդրիր, նրա հիվանդությունը մի օրով չի, հասունության տարիքի հետ կանցնի երևի»։ Մեկը զգում էր, որ օրհասը մոտ է, գնում էր որդուն իր վերջին տեսակցությունն անելու, մյուսը զգում էր, որ որդու մահը վրահաս է, փրկություն էր աղերսում բժշկից։ Բժիշկ Լալաֆարյանը, որ առհասարակ մեղմ մարդ չէր, համարյա խնդրում էր Միլիտոսին, իսկ Միլիտոսը կոկորդից բռնած աղերսում էր մնալ։
Երեք օր անց Լալաֆարյանը վերադարձավ Երևանից և առանց իր շեմը ոտք դնելու, ուղիղ գնաց Միլիտոսի սգվոր տունը։ Միլիտոսի լուռ հայացքը ավելի շատ ասաց, քան կասեր լեզուն, եթե բերանր բացեր։
Քանի կար բժիշկը` Միլիտոսը լուռ էր, միայն բարևել չկար։ Բժիշկը գնաց, մի քանի տարի գյուղն առանց բժիշկ էր, Միլիտոսն ասաց. «Ո՜ւմ է նա մի օգուտ տվել, որ հիմա պակասությունը զգանք։ Նա մարդու օգնությանը հասնող բժիշկ չէր։ Լավ է, բժիշկ չկա, հիվանդություն էլ չկա»։ Սակայն շուտով սկսեցին հիշել, մոռացության խորքերից հառնեց Լալաֆարյանի անունը։ Իսկ Միլիտոսի ոխը չէր անցնում, չէր մեղմանում, մնացել էր անզավակ, արդեն ծերանում էր, լուռ տարած չարությունը դառնում էր բողոքող չարություն։
Հոռոմսիմը լավ էր հիշում Հայրիկ-պապայի մի խոսքը։ Առհասարակ նշանավոր շատ արտահայտություններ էր հիշում, բայց այդ մեկն այսօր վերհիշեց Միլիտոսին հանդիպելուց հետո։ Հենց նրա համար էր, որ ասաց. «Հազար լավություն արա, մի անգամ մի արա։ Քո հազար արածը կմոռացվի` այդ մի չարածդ չի մոռացվի»։
Հիմա ցանկանում էր քար դնել, թող դնի՜։ Չգիտես ինչու մինչև հիմա դրա մասին չէր խոսել, բժշկին շիրմաքար կանգնեցնելուց հետո կսկիծը նորից բորբոքվեց։
— Ի՞նչ է պատահել, անտառի փեշին այդքան ավտոն ինչո՞ւ է հավաքվել,— իբր չգիտի:
— Մեր Հայրիկ-պապայի քարն են գցում, Միլիտոս,— ասել էին,— մեծ սեղան է լինելու, դու ինչո՞ւ չես գնում։
— Հա՞։ Լավ մարդ էր, շատ լավ մարդ էր, աչքիս վրա, գնամ մի քանի խոսք էլ ես հիշեմ։ Իմ եղած-չեղած, իմ կենտու երեխայի ցավը չտարավ, երեք ամիս էլ չապրեց, հասկացավ արածը, ես դրա գերեզմանը…
Հիմա էլ կինն է հիվանդ, քաղաք տարավ` մի ամիս պահեց, մի երկու անգամ էլ շրջկենտրոնի հիվանդանոցում պառկեցրեց, բայց Արիսի մոտ չէր բերում, «Դրանց բժշկությունը ինձ պետք չի, դրանք մարդու կյանքը չեն երկարացնում, դրանք մարդու կյանքը կարճացնում են»։
Ամռանը, ոտից լինելով, կինը դուրս ելավ աշխատանքի, հանկարծ դաշտում վատացել էր, դաշտից զանգել էր շրջկենտրոն, շտապ օգնություն։ Շտապ օգնությունը չէր եկել, գյուղում բժիշկ չկա՞, ի՜նչ շտապ օգնություն։ «Ուրիշի համար լիներ` ուղղաթիռով պրոֆեսոր կուղարկեին, հասարակ գյուղացի ենք, մեր տեղն իմացող չկա»։ Ջահելներից մեկը գյուղից իր հեծիկով հասցրել էր Արիսին դաշտ, բայց Միլիտոսը նրան մոտ չէր թողել։
— Կմեռնի,— ասել են չորս կողմ կանգնածները։
— Թող մեռնի։ Ւմ օջախի լույսը նոր չի մթնել, իմ օջախի լույսը իմ երեխայի հետ է մթնել, թող սա էլ մեռնի` մնամ մենակգլուխ:
Եվ որովհետև կինը ցնցումներին չէր դիմանում, Միլիտոսը դաշտից մինչև տուն նրան գրկած բերել հասցրել էր։
Մի բուռ կին էր, դեմքը գունատ, մազերը նոսր` գլխին կպած, աչքերը մեծ փոսերի մեջ։ Ձեռքերով փաթաթվել էր ամուսնու պարանոցին, անընդհատ ասում էր` թող, իջեցրու ոտքով կգնամ: Այդ դաշտից տուն բերելը հիշում են, դրա մեջ ինչ-որ սիրուն բան կար, գյուղն այդ սենտիմենտալությանը ծանոթ չէր, հանկարծ հասկացավ, որ կարելի է նան այդպես, և զարմանալին, որ այդքան միմյանց սիրող մարդուկինը մի երեխա չունեցան։ Խանութը նոր ապրանք էր գալիս` Միլիտոսն արդեն կանգնած է, ամենաընտիրները կառնի, կտանի կնոջը: Լավ կինոնկարը ցույց են տալիս երկու կամ երեք օր: Անպայման փոքր սայլակով բերում էր նրան: Աղբյուրի մոտ կանգնեցնում, թաս էր խնդրում, սառը ջուր էր բերում իր ձեռքով։
Գյուղացին ե՜րբ էր տեսել, որ կնոջ համար այդպես հոգան։ Բայց, բացատրում էին, որ մի կին է, երեխա չկա, ուրիշ մոտիկ հարազատ չկա, ողջը կենտրոնացել են իրար վրա: Դարձել էին Ռոմեոն ու Ջյուլիետը, և ամեն ինչ ծաղրող գյուղը` դա չէր ծաղրում։
Արձանագործը նրան ասաց.
— Պատրաստի քարեր կան, քո ուզածը գիտեմ։ Որն ուզում ես, հավանածդ, անունը գրել տուր, պատկերը քաշել տուր։ Բայց դա ես չեմ անում, դա քարի գործ է։
— Գինն ի՞նչ է, քո այդ ասած քարի,— հարցրեց Միլիտոսը ու երբ գինն իմացավ` թվաց օձիքի տակից կրակի նման տաք օդ ելավ։
Կովը չէ` տասը կով էլ ծախեր` չէր հասցնի։ Սա դեռ հարթ քար էր, Կաճոյի արձանը բա ինչքա՜ն պիտի արժենար։ Ուրեմն, այդ ի՜նչ է բերել տախտակներով ծրարված, որ շինող վարպետն այդքան թանկ մի քարի մասին այդքան արհամարհանքով խոսեց։
Կաճոյի արձանը, Կաճոն արձան պիտի ունենար։ Արձան տեսել էին, բայց նրանց տեսած արձանները պաշտոնական արձաններ էին, նշանավոր մարդկանց, հիմա գյուղը պիտի ունենար համագյուղացու արձանը։
Տախտակները ետ տարան, բացեցին։ Կաճոն, ինքը, իսկական։ Կանգնած էր ձեռքը ծոցում, մյուս ձեռքը սուզած քարի անորոշ զանգվածի մեջ, ելնում էր մի տեսակ` ծանոթ կերպարանքն անծանոթ գույնի ապառաժի միջից, և այնպես ճիշտ ու միաժամանակ ճիշտ չէր կերպարանքը, որ թվում էր Կաճոն չի մահացել, գեղեցկացած հառել է որպես մի քարեղեն ոգի, և այս հավիտենական քարի ու նրա միջև տարբերություն չկա, որովհետև ոչ նա էր մի առանձնակի ասող-խոսողը, ոչ սա։
Կաճոն գյուղի ծաղրածուն չէր, չէ՜, ծաղրածուն պետք է սրամիտ լինի, հնարագետ, կամ գոնե այնպիսի մեկը, որին վերագրեն գյուղում ասված բոլոր սուր խոսքերր, հնարամիտ արարքները։ Գյուղում լինում է այնպես, որ բավական է մեկը իրար ետևից երկու անգամ սրամտի` անունը ելնում, դառնում է նշանավոր, բոլորն այլևս կատակում ու սրամտում են նրա հաշվին, անեկդոտներ են պատմում` դարձյալ նրա հաշվին, դարձնում գյուղի ծիծաղը, ուրախությունը, արհամարհանքն ու սիրո առարկան։
Բայց Կաճոն ուրիշ էր, ձեռքերը միշտ թևքերի մեջ քաշած, տզաթև, մեջքից կռացած, վախեցած, ասես մշտական տագնապի մեջ, որ հրես մեկն ու մեկը կհասցնի անակնկալ։ Փոքր երեխաներից միշտ զգուշանում էր, որ մի խաղ կխաղան գլխին` կատու կգցեն վրան, կամ փեշքը կվառեն, իսկ մեծերի մոտ էլ կանգնում էր անվստահ, ասես երեխա է, երևի քշեն իրենց մոտից։
Ժամանակին կոլխոզ չմտավ ծուլությունից։ Ամռան ամիսներին մեկնում էր մոտակա գյուղերը, վարձվում հնձի օրերին, և դա կոչվում էր «հնձավարձ անել»։ Բերում էր այդ վարձը, ուտում էին մինչև հաջորդ ամառ, իսկ աշնանը, ձմռանն ու գարնանը պատերի տակ էր, ձեռքերը թևքերի մեջ, մրսելով, սրա ու նրա կրակի կողքին, մի աման շորվայով փայտ էր ջարդում սրա ու նրա համար, ջուր էր կրում, եթե տուն կառուցող էր լինում` հացափորի աշխատում էր` գլուխ էր պահում։
Կաճոն գյուղի վարձկանը չէր, ոչ, այդքան նա սեր չուներ աշխատելու, թեթև գործեր` այո, անում էր, բայց ծանրերից միշտ խուսափում էր։ Իր նման էլ մի կին ուներ, և քանի որ իրար նման էին, ապա կամ չափազանց հաշտ պիտի լինեին կամ չափազանց կռվարար, բայց նրանք հաշտերից էին, համարյա երջանիկ, ավելի երջանիկ, քան ուրիշ ազնիվ աշխատող մարդուկնիկներ։ Սրանք չէին վիճում, ձայնը չէին բարձրացնում։ Տանը հաց չկա` գրողի ծոցը չկա, տունն ավլած չէ` գրողի ծոցը ավլած չէ, հագնելիք չկա՞, կոշիկ չկա՞, չկա` չկա, գրողի ծոցն ամեն ինչ։ Իրենց մութ, ցուրտ, աղքատիկ խրճիթում իրոք երջանիկ էին, գյուղի ամենաանբան մարդուկինը։
Ի՜նչ ուներ, որ մտներ կոլխոզ։ Մի հավ էր, կատակով ասում էին` ձուն մի օր Կաճոն է ուտում, մյուս օրը կիսում էին` կինը սպիտակուցը, դեղնուցն էլ տղան` Հմայակը, նա, որ հիմա գյուղի խանութպանն էր։ Այդ միակ հավը նրանց կովն էր, ձին էր, ոչխարի հոտն էր։
Եթե մեկը, հրեր նրան, վիրավորեր կամ մի չոր խոսք ասեր` Կաճոն մի տմարդի սովորություն ուներ, լեզվով հրում էր բերանի մեջ ինչ-որ թույլ ատամ, բերանը ողողում արյունով, ապա գնում և գյուղսովետում բողոքում էր, դիմում էր գրում, վկաներ հավաքագրում, թե այսինչն ինձ խփեց, բերանս լցրեց արյունով։ Նրանից զգուշանում էին։ Հնձավարձի ժամանակ քանի՜ անգամ էր այդ ձևով ուրիշներին ահաբեկել և դատի սպառնալիքով իր ջվալներին մի երկու ջվալ էր ավելացրել։
Հիշվում էր, որ ջվալները տուն հասցնելով` Կաճոն սկսում էր ուռել, փորն այնքան էր մեծանում, որ վերնաշապիկը չէր ծածկում այլևս, բաց երևում էր։ Եվ, այդ բաց փորով, կանգնում էր և համայնական դաշտերից վերադարձողների վրա, խե՛-խ՛ե, խնդում էր։
Սա այն մարդն էր, որին կյանքում հարսանիք հրավիրած չկային, բայց բոլոր հարսանիքների մասնակիցն էր։ Երբեմն կերուխումից առաջ տանտերերից մեկնումեկը հայտարարում էր. «Քանի որ դրսում հյուրեր ունենք, բայց նստելու տեղ չունենք, խնդրում եմ՝ ով հրավիրված չի, թող դուրս գա»։ Իսկ Կաճոն, կարծես ամենահարգված հյուրն ինքն է, գլուխը կախ արդեն պատառաքաղով աշխատում է։ Լինում էր նաև. «Անունը չենք տալիս, դռան կողմից երկրորդն ու վեցերորդը, թող տեղն ազատեն»։ Իսկ Կաճոն, ոնց որ վեցերորդն ինքը չի, բաժակը շուրթերին, աչքերը բաժակի մեջ շլած, կոկորդի ջլերը հաճույքից խաղացնելով գինի է խմում։ Լինում էր նաև շատ որոշակի. «Կաճո, դու մի այդտեղից վեր կաց, շուտ»։
Երբ տավար էին մորթում, ստամոքսն ու աղին պիտի դեն ածեն, ասում էին` «Կաճոն կուտի», նրա կինը տանում էր։ Դեն գցելու հնոտի էր լինում, ասում էին` «Կաճոն կհագնի», տանում հագնում էր։ Պատերազմը եկավ ու անցավ, դժվար տարիներն էլ անցան, վերացան կրկնակի հարկերը, սկսվեց գյուղի վերելքի շրջանը, նոր տներ կառուցելու շրջանը, Կաճոն մնաց նույն հնձավարձ անողը, կոլխոզ չմտավ. «Ես ձեր կոլխոզին ջան տվող չեմ»։
Արձանի տակ գրված էր խորափոր տառերով. «Трудолюбивому отцу Качо Седраковичу Бек-Мурадяну, от сына Амаяка, которого народ любил»։ Ազգանվան Բեկմուրադը երկու մասի կոտրելը միտումնավոր էր, իբր, տեսեք, մենք էլ ենք բեկերից, իշխանական ցեղ ենք։ Ո՜վ պիտի առարկեր, ում պիտի առարկեին։ Գրվա՞ծ է` կարդա, չես հավատո՞ւմ` տանջվիր, ինքդ քեզ կեր, քարի վրա գրածը` գրած է, օրենք է։ Թե սուտ էլ է` տարիներով ճիշտ կդառնա, ո՞ր քարի վրա գրվածին չեն հավատում տարիներ անց։
Երեխան հարցրեց հորը.
— Բա ինչո՞ւ հայերեն չէ… պապա։
Դա մի օր առաջ էր, ընտանիքով մենակ էին արձանի շուրջ, իսկ այսօր Միլիտոսը նույնպես այստեղ էր, քարի հարցով եկել էր, դեռ չէր գնացել, որոշեց մի հաճելի բան ասել Հմայակին, նրանից շատ բան էր կախված, խանութում չլիներ` ուզածդ ճարում բերում էր շրջկոոպից, ու չէր եղել, չէր հիշվում, որ համագյուղացուց ավելորդ մի ռուբլի վերցներ։
— Իսկական հերդ է,— ասաց Միլիտոսը,— անչափ շատ նման է, մենակ գլխարկն է պակասում։ Հերդ անգդակ տղամարդ չէր, գդակով տղամարդ էր,— ասաց նա մի տեսակ կշտամբանքով, այդքանով արձանն անարժան դարձնելով արժանավորին, միայն այդքանով։
Ուրիշ մարդիկ էլ կային, չնայած այդպես չէին մտածում, բայց հակառակն ասացին.
Ռուսերեն գրելը ճիշտ ես մտածել, օտարն էլ կկարդա` հարգանքը շատ կլինի։
Արձանագործը մեկուսի նստած ծխում էր ու միջամատը մորուքի մեջ, ծնոտը քորում էր, մտածելով, որ այս գլուխգործոցը պիտի կորչի գերեզմանոցի թավուտ անտառներում։ Մակագրությունն արվեց հակառակ իր կամքի, Հմայակը, ճիշտ է, պատվիրատուն էր և նրա խոսքն օրենք է վարպետի համար, բայց մորուքավորն ըմբոստացավ։ Այնժամ Հմայակը հանեց մի փաթեթ ու նետեց սեղանին։ Թղթին, որով արված էր փաթեթը, գրված էր. «Անպայման պետք է արվի մակագրությունը, դու չանես` ուրիշին անել կտամ»։ Արձանագործը բարակ գծերով նախանշեց տառերը, կանչեց քարտաշ վարպետին, իսկ ինքն աչքերը փակեց։
— Այս քարի անունն ի՞նչ է, վարպետ,— հարցրեց հեռու նստած վարպետին։
— Գրանիտ,— ֆստացրեց վարպետը։
— Գրանիտն է թանկ, թե՞ մարմարը…
«Շատ է ծաղրվել հերս,— մտածում էր Հմայակը։— Հիմա թող ծիծաղեն, տեսնենք ո՜ւմ ծիծաղն է ուրախ ծիծաղ»։
Հմայակը դեռ ջուր էլ էր քաշելու, աղբյուրի քարն էլ էր բերվածք նույն բեռնատարով, վրեն, այս անգամ հայերեն, գրված. «Անմահական ջուր ես, հայր իմ»։ Սա սև գրանիտից էր, երբ Միլիտոսն իմացավ, որ դա իր որդու շիրմաքարի արժեքն ուներ, իսկ Կաճոյի քարին միայն ավելորդ ճոխություն էր լինելու` ներսում եռաց, չգիտես ինչու` մտքով անցավ, որ այդպես չի մնա, մեկնումեկը գիշերը քարով-բանով կտա, կջարդի։
— Աղբյուրը հետո,— ասաց Հմայակը,— հիմա ձեռքիս այդքան կարողություն չկա։ Դրա համար դյույմանոց խողովակներ են պետք, երեք կիլոմետր դյույմանոց խողովակ ճարելն այնքան էլ հեշտ չի։
Արձանը տեղադրելիս Հմայակը որին խնդրեց` աշխատանքը թողին, եկան։ Առանց խնդրելու էլ եկել էին, քսան-երեսուն մարդ, վերջում մեծ սեղան էր լինելու։ Մեքենան չէր բարձրանում, ծառերի արանքով լծկանները շարժվել չէին կարող, մնում էր մարդկային ուժը։ Մի ծառ տապալեցին, հուշարձանը հարմարեցրին վրան և քաշելով հասցրին։ Ապա զանազան լծակներով կանգնեցրին տեղում և սկսվեց մնացած աշխատանքը` ծաղկապատում, շրջակայքի հարդարում, մաքրում։
Մի մարդ էր եկել, Վիգենին էր ուզում, ցանկապատի ետևից գլուխը չէր երևում, ձայնից էլ չէր ճանաչվում։
— Ես եմ, ես եմ, Հոռոմսիմ, Օհանեսն է։
Կարճ մարդ էր, Օհանեսն էր, եկավ ճիպոտը ձեռքին, գեղջկական փափուկ քայլվածքով, գեղեցիկ դեմքին հինգ-վեց օրվա չսափրված մազ, ժպտացող այտիկներով։
— Կամաց խոսիր,— ասաց Հոռոմսիմը,— տիկին Փառանձեմը մի րոպեով աչքը փակել է։
Ծառերի տակ ճոճքում քնած էր տիկինը, ձայնի վրա արթնացավ, կրկին քնեց։
Վիգենն աշխատում էր, այցելուին խնդրեց առայժմ նստել։
Փորձարարական մկներից երկուսը հատուկ հարմարանքի մեջ կաշկանդված էին մոմլաթածածկ սեղանին։ Վիգենն ինչ-որ անոթներից ինչ-որ հեղուկներ էր սրսկում նրանցից մեկին, իսկ մյուսի ստամոքսի հյուսվածքից մի կտոր կտրեց և սուղեց մեկ այլ անոթի մեջ, որը լցված էր թափանցիկ հեղուկով։ Մի անկյունում մանրադիտակն էր, չափազանց շատ էին ու բազմազան սրվակները, նիկելապատ բժշկական գործիքները, հեղուկների հոտը տհաճ էր։
Արդեն գյուղում խոսում էին, որ Վիգենը փորձեր է անում, դրանց իմաստն ամեն մեկը յուրովի էր մեկնաբանում։ Համենայն դեպս հայտնի էր, որ քաղցկեղ պիտի բուժի, հայտնի էր, որ այդ հիվանդությունն առայժմ բուժում չունի։ Մի քանիսին ասել էր, իբր, հաջողություն թե եղավ, ահագին գումար պիտի հասնի իրեն, այդ գումարով գյուղի փողոցները պիտի ասֆալտապատի, գիշերային լույսեր պիտի վառվեն, վերին թաղից ներքին թաղն ու Բերդանի կալերից մինչև ակումբ ավտոբուս պիտի խաղա, որից հետո գյուղումս համաշխարհային ինստիտուտ պիտի բացի ու բոլոր պրոֆեսորներին քաղցկեղ բուժելը սովորեցնի, բոլոր ազգերից կհավաքվեն այստեղ, առհասարակ գյուղիս բոլոր երեխաներին բժիշկ պիտի դարձնի։ Եվ այլն։
— Քաղցկեղի բուժման փորձեր եմ անում, այո,— ասաց Վիգենը, մատչելի բացատրեց, ավելի երկար ու մանրամասը, քան պետք էր Օհանեսին։— Եթե հաջողվի գտնել վիրուսը,— ասաց Վիգենը նստելով ու ծխախոտ վառելով,— քեզ համար մեքենա եմ առնելու։ Անունդ ի՞նչ է։ Երեք հարկանի սեփական շենք եմ կառուցելու քեզ համար, մեր գյուղը կդարձնեմ համաշխարհային կենտրոն, ձեր բոլորի երեխաներին բժիշկներ պիտի դարձնեմ։ — Հավանաբար հաջողելու վրա էր, տրամադրվածությունն այցելուի համար անսպասելի էր։— Հետո աշխարհի պետությունների առաջ հարց եմ դնելու` հանդիսավոր կերպով խոսք տան, որ պատերազմ չի լինելու, ապա միայն քաղցկեղի բուժման եղանակը պիտի հայտնեմ։ Լա՞վ ես հասկանում ինչ եմ ասում։
— Շատ լավ, բժիշկ,— թերահավատությամբ, այնուհանդերձ եռանդով գլխով անելով ասաց Օհանեսը։— Ճիշտ է, գյուղացի մարդիկ ենք, մեր լսածն ու տեսածը հեռուստացույցի ասածն է, բայց քաղցկեղի համար, որ ասացիր` գլխի եմ։ Քաղցկեղն ու սրտի հիվանդություններն ամենատարածվածներն են, իհարկե։ Մարդկությունը օգուտ կստանա, եթե դու կարողանաս քո ասած դեղը` վիրուսը գտնես։ Եվ, իհարկե, մեր գյուղում եթե դա կատարվի, այդքանն էլ եմ հասկանում, թերթերում կգրվի, որ այսինչ դեպքը կատարվեց այսինչ տեղը, բա ո՜նց։ Ես ոնց որ տեսնում եմ` այդ մկները հիվանդ մկներ են։
— Ինքս եմ նրանց հիվանդացրել։ Սրանով, այս հեղուկը որ տեսնում ես, չարորակ ուռուցքներ եմ առաջ բհրում, իսկ այս մյուսներով փորձում եմ բուժել:
Օհանեսն առաջին անգամն էր սպիտակ մուկ տեսնում և մկան տեսքը նրա մեջ առաջացրել էր թշնամության ու զզվանքի զգացում։ Նրա գիտակցությանը խորթ էր, որ կարելի է մուկ տեսնել ու իսկույն չոչնչացնել։ Դաշտում հանդիպածները նա կրունկով տրորում էր և զգում, որ լավ գործ կատարեց: Մարդն ու մուկը թշնամիներ են հավիտյան։ Մկների տեսքը նրան խանգարում էր կենտրոնանալ ու ուշադիր լինել լսելիս, կատվի պես լարված ու անհանգիստ վիճակում էր.
— Դու երեի գործով ես եկել, ասա, լսում եմ։
— Ապրես, շնորհակալ եմ։ Ի՜նչ ասեմ, բժիշկ,— Օհանեսը հառաչեց, հայացքն ու ձայնը դարձան թախծոտ,— այո, ես գործով եմ եկել։ Քո մասին լսել եմ ռադիոյով։ Հորդ քարին որ եկել էիր՝ քաշվեցի, չմոտեցա։
— Հիվանդ ունե՞ս։
— Այո, աղջիկս տեղաշորի հիվանդ է, կրակ է թափում գլխներիս յոթը տարի։ Յոթը տարի անկողնուց չենք հեռանում, թե մերը, թե ես, տատը, վերջը։ Թույլ է երեխան, անհասկանալի պատճառով այդպես պառկած է։ Կանգնացնում ենք` ոտքերը տակին բամբակի պես ծալվում են, չեն պահում, վերջը… Արիսը շաբաթը մին մեր տանն է, բայց երեխայի բուժումը չի երևում։— Օհանեսը երկար պատմեց, թե ուր է տարել, ինչքան է պառկել, ինչ է ստացվել դրանից։— Կխնդրեինք, որ, թե ժամանակ ունես…
Վիգենը գնաց, քննեց աղջկան, ասաց.
— Վաղը կգաս, պատասխանը կիմանաս։
Այդ հետաձգումը և հույս չէր թողնում և միաժամանակ հույս էր ներշնչում։ Պարզ էր, որ այդ օրը հարցը վերջնական պիտի լուծվի` կամ այս կամ այն կողմ։
Տանը Վիգենը հարցուփորձ արեց Հոռոմսիմին` ով է այդ Օհանեսը, ինչ մարդ է, ինչ ունի, ոնց է ապրում: Զարմացավ, որ սպիտակած այդ տղամարդը ընդամենը քառասունմեկ տարեկան է։
Արիսն ու բուժակը, արդեն խմած, կատարները տաք, եկան։ Սովորույթ էր, նրանք այստեղ պիտի շարունակեին, բայց Արիսը քաշվում էր եղբորից։ Սակայն այդ սովորությունը շատ հին էր, նրանք նստել էին, հավանաբար վատ էին զգում, չէին խոսում, մռայլ, լուռ ծանր շնչում էին։
— Մաման ո՞ւր է,— հարցրեց Արիսը։
Հոռոմսիմը խղճաց նրանց, տարավ ծառերի տակ, սեղանին դրեց թթու, հաց, սառած ճաշը տաքացրեց։ Բայց նրանք, արմունկները սեղանին, գլուխները կախ սպասում էին։ Վերջապես բերեց գինին ու ինքը գնաց։ Արիսը սափորը թեքեց բաժակների վրա ու գինու կլկլոցը միանգամից հուզեց երկուսին էլ։ Բաժակները վերցրին, խփեցին իրար ու երկուսն էլ միանգամից լաց եղան` ճակատը ճակատի հենած, չխմած բաժակները ձեռքներին։
Կողմնակին մտածում է` Արիսն ու իր բուժակ Ղևոնդը նորից խմել են։ Բայց նրանք վերադարձել են հիվանդի մոտից։ Այնտեղ հիմա լաց էր մահվան տուն։ Ծանր է, ծառերի տակ նստել չի լինում։ Մռայլ խոսակցություն, աշխատում են վերհիշել մի լավ դեպք, ծիծաղելի որևէ բան էին ուզում հիշել։ Հիշեցին, պատմեցին, բայց ծիծաղը չստացվեց, գինին էլ չի խմվում։ Այս երկու մարդը գյուղի բոլոր գնացողների համար լաց են եղել ու խմել։
Հանգուցյալը ջահել էր, այսինքն աշխատող էր, ընդամենը վաթսունմեկ տարեկան, նոր այգի էր գցում, ծառերը պիտի բուսնեին, երևի բացակա ուներ, թոռն էր, որ բանակում էր, տղան էր, որ քաղաքում էր` չէր գալիս։
— Ի՜նչ է մնալու Առաքելից, գիտե՞ս,— ասաց Ղևոնդը լացից հետո խոնավացած քիթը երեխայի նման վեր քաշելով։— Երրորդ բրիգադի գոմերի պատին, ծեփի վրա մատիտով գրել է` «1946 թվին մայիսի քսանվեցին գյուղումս եկավ 60 սանտիմ ձյուն»։ Առաքելը ջահել տղա է եղել, այն ժամանակ է՜…
— Էհ,— հառաչեց Արիսը, գինին երևի ստեղծված է տխրության համար, բաժակը խփեց Ղևոնդի բաժակին։— Հոռոմսիմ, մի սափոր էլ բեր։ Չէ՞։ Ասում է` չէ։
— Իմ կարծիքով` ասաց չէ։
— Ասում է` բավական է, մաման կիմանա։ Լավ,— ասաց Արիսը, հառաչեց։— Մեկ է` բորբոսնում է, մեկ է փչանալու է։ Բայց որ ասում ես` լա՛վ։
Արիսը ճանապարհեց Ղևոնդին, այսինքն լուռ քայլեց նրա առջևից հասավ բակի դռանը, ետ դարձավ։
Ղևոնդն ամաչում էր, որ խմած է, գլուխը կախ անցավ գյուղի միջով, գիտեր, որ իր արածը լավ բան չի, մարդ է մահացել, բոլորը գնում էին Առաքելանց կողմը։ Իսկ ինքն, ահա խմած, կեպին քաշել է աչքերին, հազիվ քայլում է։ Այնու, մի երեք բաժակ երևի պակաս խմվեց։ Մտածում էր՝ որևէ մեկը հրավիրեր տուն, այդ երեքն էլ լրացներ, մարդիկ պետք է հասկանան իրար, սիրեն, բոլորս մի օր հրաժեշտ ենք տալու միմյանց, քառասունվեց թվականի ձյունը ո՜վ է հիշելու։ Նա հուզվում էր և նրա համար սփոփիչ ու հաճելի էր լաց լինելը։ Նա զգում էր, որ ինքն արժանի է այդ հրավերին և այդ երեք բաժակը պարտք են իրեն` ոնց գցես-բռնես։
— Է՜հ,— ասաց նա Արիսի նման, Արիսի շատ սովորություններ նա յուրացրել էր, նրա նման ցուցամատով ու բթամատով բռնում, սեղմում ու կրկին բաց էր թողնում կապույտ հովանոցը, նրա նման ձեռքով երբեմն այնպիսի շարժում էր անում, կարծես բռի մեջ ճնճղուկ կա, ահա օդ թողեց։— Թողնեմ գնամ ինձ համար։ Իմ ի՜նչ պետքն է ով է մահանում, ով է հիվանդ։ Գնամ մի տեղ կյանք քաշեմ։
Արիին ու Վիգենը քնել էին բացօթյա, մայրը Վիգենի վրա ծածկոց գցեց. «Արիսը չի մրսի, նա սովոր է»։ Բայց Արիսը քնած չէր, լսում էր։ Զրուցելու համար մի մարդ էր պետք նրան։
Եկավ նստեց մոր մոտ։
— Իմացար, չէ՞,— ասաց։— Հորից հետո երկու տարի էլ չապրեց։ Այդ ի՜նչ կա մարդկանց մեջ, որ մեկը մեռնում է, մյուսը նրա պատճառով երկար չի ապրում։ Բայց հերը, ոչինչ, ութսունվեց ապրեց, լավ ապրել էր։
— Ութսունվեցն այդքան շա՞տ է,— ասաց մայրը չարանալով,— որ` «լա՜վ ապրել էր»։
Արիսը միշտ մոռանում էր, որ տարիքի հարցերում մոր հետ չպիտի խոսի, կռվով էր վերջանում։ Մի շաբաթ առաջ էր, շրջկենտրոնից վերադարձավ, չգիտես ով դրդեց նրան, պատմեց, որ մի պառավ էր ընկել մեքենայի տակ։ Մայրը իսկույն չարացավ. «Ուրեմն, պառավը մարդ չի՞,— ասաց նա։— Ուրեմն, նրան մարդ չհաշվեցի՞ն»։ Արիսը իսկույն հասկացավ, ոը կրկին սխալ է գործել։ «Ես հո չասացի, որ պառավը, լավ է եղել, որ ընկել է մեքենայի տակ»։ Արիսը իր անխելքության վրա ժպտաց։ «Դեռ ծիծաղում ես», ասաց մայրն ատելությամբ։
— Օ՜հ,— հառաչեր Արիսը,— կյանքը ո՜նց է անցնում, հավատա՞մ, որ ես քառասունհինգ եմ… Ինչքա՜ն երջանիկ ես դու, մամա,— շարունակեց նա` ձեռքը դնելով մոր ծնկանը,— որ տեսնում ես քո զավակներին այս տարիքում, ես քառասունհինգ, Վիգենը հիսուներկու…
Մայրը վերցրեց նրա ձեռքն իր ծնկից, չոր ետ հրեց մի կողմ, վեր կացավ։ Արիսը զգաց, որ ինչ-որ պատճառով մայրը դարձյալ վիրավորվեց։ Չէր հիշում վերջին տարիներին մի դեպք, որ ակամա զրույցներից մայրը մի եզրակացություն չհաներ։ Մի առիթով անպայման կասի, թե ինչից վիրավորվեց այսօր, իսկ հիմա նա իր հանդիսավոր, ծանր քայլվածքով հեռացավ նրանից, մտավ ներս, դուռը փակեց իր ետևից։
Արիսը դանդալոշի պես խնդաց, միացրեց Վիգենի ճամփորդական ընդունիչը, որ սեղանին էր։ Խմած մարդու բթությամբ նայում էր ցուցանակին։
— Այստեղ գրված է «Լոնդոն», բայց արաբերեն է խոսում,— ասաց նա, բայց տեսավ, որ Հոռոմսիմը կշտամբանքով իրեն է նայում։— Լավ։
Քիչ անց կանայք սևեր հագած ելան տնից։
Արիսը լվացվեց, սանրվեց, շորերը շտկեց, մտավ եղբոր սենյակը։ Բայց խմած մարդը մի կիլոմետրից էլ է երևում որքան մազերը սանրի, շորերը շտկի, կարգի բերի։ Վիգենը խեթ նայեց նրան, սակայն ոչինչ չասաց։ Աշխատելով չխանգարել, Արիսն անշշուկ մոտեցավ պատին փակցված դիագրամներին, աղյուսակներին ու սկսեց դիտել։ Վիգենը գիտեր, մինչև ինքը չխոսի` Արիսը չի համարձակվելու ձայն հանել, այդպես պիտի մնա-մնա, դուրս գնա։
— Հ՞ը,— արեց։
— Ո՛չինչ,— ասաց Արիսը, իբր, ես չեմ խանգարում, ես չկամ, դու զբաղվիր։
— Լավ խմած էիր։
Արիսը գլխով արեց, իբր, չեմ ժխտում, այդպիսի մեղք ես գործել եմ։
— Չեմ հիշում, որ հայրիկը խմեր բուժակի հետ կամ որևէ մեկի տանը,— ասաց Վիգենը։
— Էլ չեմ անի,— անմիջապես խոստացավ Արիսը ու եղբայրը հասկացավ թե որքան անուղղելի է նա։
— Դա վայել չէ մեր ընտանիքին,— ասաց Վիգենը,— քանի օր է այստեղ եմ, քեզ զգաստ չեմ տեսել։
Բայց դա ճիշտ չէր, Արիսը իրեն զսպում էր նրա ներկայությամբ, ուրեմն այդ անձնազոհությունն իզո՞ւր է անցել։ Բայց նա գլխով արեց, ծոծրակը շփեց, չառարկեց, այլ միայն խորը հառաչեց, կարծես վշտերը շատ էին, անլուրջ, մակերեսային, երևակայական վշտեր։ Վիգենը զգում և հասկանում էր եղբորը ու սիրում էր նրան ու նրա թուլությունները։ Գիտեր նաև, որ եղբայրը սիրահարված է իրեն, գիտեր, որ այդ մեկ ամիսը միասին լինելը երջանկություն է Արիսի համար։
— Հը,— ասաց նա,— որևէ բան հասկանո՞ւմ ես աղյուսակներից։
— Ոչինչ չեմ հասկանում,— ասաց Արիսը։— Միշտ ուզում եմ հարցնել։ Թե ժամանակ ունես…
— Նստիր, ինչո՞ւ ես կանգնած,— ասաց Վիգենը` ծխախոտը վառելով։ Սեղաններին ամենուր բաց ծխախոտատուփեր էին և դա նույնպես դուր էր գալիս Արիսին, մի տեսակ շռայլ կյանքի պատրանք էր ստեղծվում, որով, նրա կարծիքով, ապրում էր եղբայրը։— Մեթոդը կոչվում է իմունոլոգիական քիմիո-թերապիա… Տարբերությունն այն է, որ ես սրսկում եմ իմ պատրաստուքը,— ցուցամատի եղունգով կտտացրեց սրվակներից մեկին։— Այստեղ է իմ գաղտնիքը, ուշ շրջանում քաղցկեղը բուժելու գաղտնիքը…
Ինչպես բթամիտ ուսանողը պրոֆեսորի առաջ, նստել էր Արիսը խոնարհ գլուխը կախ, աչքերի մեջ հսկայական պատկառանք և այդ պատկառանքն էր միակ բանը, որ պրոֆեսորին դուր էր գալիս ուսանողի մեջ և ստիպում նրան հաղթահարել արհամարհանքը ու շարունակել զրույցը մեկի հետ, որը իսպառ անընդունակ է վերահասու լինել իր բարձր խոհերին։
— Ես մարդկության առջև մեծ միսիա ունեմ։
— Հ՞ը, — արեց Արիսը։
— Նույն անգրագետն էլ մնացել ես։ Գիրքը վերցրու, կարդա։ Միսիա` նշանակում է պարտականություն, պարտականություն մարդկության առջև։ Քրիստոսի անունը գոնե լսել ես։ Նրա նման մի բան էլ ես եմ ուզում մարդկության համար անել։
— Քրիստոս ասացիր` միտս ընկավ։ Վիգեն, ի՞նչ է նշանակում ադեկվատ։ Ակումբում տղաները վիճում էին, հարցրին, չիմացա։
Վիգենը զարմացավ.
— Բայց դա ի՜նչ կապ ունի Քրիստոսի հետ։
— Բարդ բաներից որ խոսեցիր, դրա համար… Չիմացանք ինչ է նշանակում։ Ադեկվատ։
Արիսի մեծ ունքերը երկու ագռավների նման ելան տեղից և թևերն անշարժ` կախվեցին օդում։ Այդ սովորությունը որտեղի՞ց նրա մեջ, ոչ հայրն ուներ, ոչ մայրիկն ունի։ Երբեմն նաև ցուցամատով արագ-արագ քորում էր քթարմատը և բուժակն էլ հաճախակի նույնն էր անում։ Ահա այդ ունքերը ճակատի վրա վերև բարձրացնելու սովորությունը բուժակը նույնպես ունի։ Ո՞րն է որից ընդօրինակում։ Ռեֆլեքսները փոխանցվում են անգիտակցաբար։
— Որտեղի՜ց իմանաս, Ղևոնդի հետ քեֆեր ես անում,— կշտամբանքով ասաց Վիգենը` ծխախոտատուփը սեղանին նետելով` այնքան վայելուչ, դա Արիսին այն աստիճան դուր եկավ, որ նրա խոսքերին ուշադրություն անգամ չդարձրեց: Փոքրուց նա սովոր էր ավագ եղբոր կշտամբանքներին, լսում էր խոնարհ` առանց նշանակություն տալու։— Այդպիսի հայր ենք ունեցել, բայց այսօր այդպիսի հոր որդին հարբում է, ամեն տեսակի մարդու հետ սեղան է նստում։ Շաբաթը մեկ ես սափրվում գեղջուկի նման, կարգին խոսել չգիտես։
— Ամեն ինչ դու ճիշտ ես ասում, Վիգեն,— ասաց Արիսը գլուխն այնպես թափահարելով, իբր, եղբոր խոսքերը իրեն սթափեցրին։— Էլ չեմ անի։
— Ի՞նչ գիրք ես կարդացել վերջերս։
— Ե՞ս, — ասաց Արիսը ու դարձյալ ագռավները ելան ու կանգնեցին ճակատին։
— «Չերչիլի գաղտնիքը» կարդացե՞լ ես։ Չես կարդացել։ Մանֆրեդի «Նապոլեոնն» էլ չես կարդացել։
Արիսը ձեռքը քսեց դեմքին, չսափրված այտերը խշխշացին։
— Սափրվեմ,— ասաց նա,— նստեմ մի գիրք կարդամ։
Վիգենը զույգ ձեռքերը շարժեց այնպես, որ Արիսին առանձնապես ծանոթ էր ու շատ սիրելի, նշան արեց, որ Արիսը գնա, չխանգարի իրեն։
Արիսը դուրս եկավ, մտածելով, որ ինքը ձեռքերն այդպես շարժել չի կարող, ասում են դա հոր սովորությունն էր։ Ոչ, ինքը երբեք ավագ եղբորը չի հասնի։
— Աղջկադ ես կբուժեմ,— ասաց Վիգենը Օհանեսին։
— Լրի՞վ, բժիշկ,- ասաց Օհանեսը, կարծես երազում էր։— Երեխաս ոտի՞ց կլինի:
— Որ ասում եմ, ուրեմն… Չնայած չափազանց զբաղված եմ, օրական երկու սրսկում կանեմ, ինքս։ Իմ պատրաստած սիճուկից, մոտս կա, բերել էի։ Բայց տղամարդու նման խոսենք այս գլխից:
— Ասա, բժիշկ, ասա, ձեռքս քարի տակ չի: Ինչքան ուզես։
— Ինչքան ուզելով չի։ Ես քո իմացած բժիշկներից չեմ… Դու կտաս միայն իմ դեղի գինը, իմ չարչարանքն էլ, հաշվիր, որ պարտական եմ իմ համագյուղացուն… Դա էլ չէի վերցնի, բայց այս…— նա ցույց տվեց փորձասեղանը,— այս ամենը ծախս է պահանջում, շատ ծախս, ամբողջ ռոճիկս է գնում, կնոջս հաշվին ենք ապրում։ Իսկ այս գործը ես պիտի ավարտեմ, հաշվիր, մի ժամ թե շուտ ավարտվի` քանի՜ մարդու կյանք կփրկվի։
Օհանեսին թիվը վախեցրեց, քայց նա իսկույն ասաց.
— Կտամ։ Միայն երեխիս ոտքի կանգնած տեսնեմ։ Աստված…— հուզվեց, շփոթվեց, որովհետև երևակայության մեջ հանկարծ կայծին տվեց մի պատկեր։— Ավելին կտամ, դու երեխայիս հասիր, տունս կծախեմ, հավատա,— ձայնը կերկերաց և տղամարդը լռեց։— Ե՞րբ կգաս։
— Հիմա։ Սպասիր սարքերը վերցնեմ։
Առաջին սրսկումից հետո Օհանեսը Վիգենին ասաց.
— Ինձ մի շաբաթ ժամանակ տուր, բժիշկ։
Վիգենը գլխով արեց։
— Հիմա հիվանդին ջուր տվեք, ինչքան ուզի` տվեք։ Անպայման պետք է շատ ջուր ընդունի։
Օհանեսը իր կովը, երկու երինջը, խոզերը, ոչխարները, ինչքան ուներ, տարավ շուկա։ Սառնարանի համար փող էին ետ գցել, դա էլ գումարեց։ Մի երեկո էլ բերեց մի ամբողջ ոչխար, մսեղիքը կախեց սյունից, գնաց։ Անգամ չմնաց խորովածին։
Սկսեցին գալ, սկսեցին բերել։ Մոտակա գյուղերից էլ էին գալիս։ Ճշտվեց նաև կոչումը` պրոֆեսորի պաշտոնակատար, իո-պրոֆեսոր։
Անհասկանալի էր, բայց պրոֆեսոր բառը, որ մեջը կար, պատկառանքի համար դա էլ բավական էր։ Իռ-ն ինչ է, աստված գիտի։
Շրջանային հիվանդանոցից դուրս գրվեց, եկավ Սիմոնյան Սանատրուկը, գյուղի առաջին կոլտնտեսության նախագահը, որ ժամանակին հայտնի անուն էր, ատրճանակ ուներ, շատ գործեր էր տեսել ժամանակին, կամային, ինքնավստահ ու համարձակ մի տղամարդ։ Հիմա դեղնած, նիհար, մեջքից կոր, կմախքացած։ Բայց ոգին նույնն էր, իսկ մարդու ոգին երևում է խոսելիս, ու զգացվում էր երբեմնի տղամարդը, հրամայելու ու հրամաններ կատարելու պատրաստակամ պատասխանատու աշխատողը։ Մտածում ես` այս կամային մարդուն ատրճանակն այլևս ինչի՞ էր պետք։
Առաջին իսկ խոսքից հասկացրեց, որ իրեն առանձնահատուկ վերաբերմունք պետք է ցույց տրվի։ Տնավարի խոսեց Հոռոմսիմի հետ, Հոռոմսիմի առաջին ուզողներից մեկն էր։
Սկսեց բժշկությունը վարկաբեկվելուց, և հայհոյելուց հետո ասաց. ՝ — Չնայած չեմ հավատում, ընկեր Լալաֆարյան… Քեզ Վիգեն ասեմ, հորդ էլ Հարություն էի ասում։ Չնայած չեմ հավատում, բայց քո գիտությունն էլ փորձենք,— ասաց Սանատրուկը, սամադուրի սուր հայացքը նրանից չկտրելով։— Համաձայն եմ։
— Իզուր ես հայհոյում, բժշկությունից սկսվեց Քրիստոսի հավատը, քանզի նա բուժեց և նրան հավատացին։
— Ուրեմն, հաշվենք, որ, այսպիսով, բժշկությունն էլ է հաշիշ ժողովրդի համար,— ասաց Սանատրուկն ու ժպտաց։ Ինչպես բոլոր գեղեցիկ բեղեր ունեցողների ժպիտը, Սանատրուկի ժպիտը նույնպես գեղեցիկ էր։
— Ես քեզ լրիվ չեմ բուժի, Սպնատրուկ։ Առայժմ իմ մեթոդը հարյուր տոկոսանոց արդյունք չի տալիս։ Բայց ես քեզ կսրսկեմ մի դեղ, որ առողջ մարդու նման կապրես կյանքիդ վերջին օրերը և կվայելես ինչ որ աստծոց քեզ բաժին է հասնում։
Հիվանդը մինչ այդ ասել էր, որ սիրում է խորոված, գինի, ընկերական խնջույքներ է սիրում, այժմ զրկված է դրանցից, մի կտոր միսն անգամ չի կարող ծամել ու կուլ տալ, ստամոքսի ցավերից անասելի տառապում է։
— Եթե ճար ունես արա՛։ Ոչինչ, ես երեկվա երեխան չեմ, գիտեմ, որ հարյուր տոկոսանոց չի։ Բայց եթե իմ ուզածն ուտեմ ու խմեմ գինի… ախր այդ անտերը կա, լիքն է, առաջվա նման չի, որ աչքդ մնա ուտելիքի վրա։ Բայց, չար ճակատագիր է, խորովածը քաշած է, առաջդ դրած, ձեռքդ հասնում է, նայում ես… բայց խոցդ ներսից հոգիդ հանում է, ո՜նց լաց չլինես…— մի պահ ձայնը փոխեց Սանատրուկին, ուրիշ մարդ էր, աչքերի խորքում երևաց տառապողը։— Լավ,— կրկին ձայնը վերստացավ նախկին հատու երանգը,— թող քո վերջին ասածը լինի, ես քեզ կօրհնեմ, եթե… Իսկ քո հարյուր տոկոսը ե՞րբ կլինի, ե՜րբ…
— Կլինի, բայց շուտ չի լինի,— ասաց Վիգենը։— Երևի քեզ չհասնի:
Նրա վերջին խոսքերից Սանատրուկի կռնակին սառը քրտինքի կաթիլներ պտղեցին, չնայած գեղեցիկ բեղերը դեմքին լայն սփռած, շարունակում էր ժպտալ։ Նայում էր ու լռում։
Իր ապագա հռչակն ու համբավը պատկերացնելիս Վիգենը չէր կարողանում հանգիստ մնալ, վեր կացավ, աթոռը մի կողմ հրեց։
— Իմ հարազատ բնաշխարհը տես ի՜նչ պիտի դարձնեմ, Սանատրուկ։ Պիտի վերականգնեմ նախնիների բոլոր ամրոցները, բերդերը, պարիսպները։ Պատկերացնո՞ւմ ես, ի՜նչ գեղեցկություն է լինելու` ամեն սարի կատարին մի բերդ է կանգնած։ Արտասահմանյան զբոսաշրջիկները կգան դեպի գյուղս ու նրանց, գյուղ չմտած, կդիմավորեն միջնադարյան զենք ու զրահ հագած հեծյալները, ազգային տարազներով աղջիկները սինիների վրա միրգ ու խմիչքներ կմատուցեն… Եվ այլն,— միանգամից կտրեց Վիգենը, հանկարծ տեսավ, որ այցելուի բեղերը ժպտում են, բայց շուրթերը սառն են ու քարացած։— Լավ,— ասաց նա,— կրկին նստեց։— Վերջին խոսքդ ասա։
Սանատրուկը ծանր հառաչեց.
— Դա էլ փորձենք,— ասաց նա։— Ի՞նչ եմ տալու։
— Ոչինչ։
— Չէ…
— Այսօրվանից սկսում ենք բուժումը։ Երբ արդյունքը երևաց ինքդ որոշիր։
Արդյունքը երևաց շատ արագ, զարմանալի, մի շաբաթ անց Սանատրուկը կերավ միս և մարսեց։ Թվաց, թերևս, այսպես գնա` հո առողջ մարդ է, ո՜վ ասաց, թե օրերը հաշված են։ Բայց սա ի՞նչ հրաշք էր: Երբ բերդերի մասին էր խոսում` քիչ մնաց թքեր ու հեռանար։ Բայց տղան, երևում է, իսկական պրոֆեսոր է։ Որ ժողովուրդն ասում էր` պրոֆեսոր, ուրեմն իզուր չէր։
Վիգենը նրանից դրամ չվերցրեց։ Ես, ասաց, արտասահմանյան զանազան գործիքներ պիտի դնեմ, իսկ դա վալյուտա է։
Քանի՜ տարի Սանատրուկը քաղցած գայլի նման խեթ նայում էր խրախճանքների սեղաններին, հիմա վրա ընկած և՛ ուտում էր, և՛ խմում և վայելչանում սրտի ուզածի չափ։
Իսկ Վիգենի պատվին, գլխի էին, բերում էին` հավ, ձու, պանիր, կարագ, մրգեղեն։ Հոռոմսիմը չէր հասցնում ընդունել։
Արիսը իր գյուղը չէր ճանաչում։ Այնքան էին զարմացած ինքն ու բուժակ Ղևոնդը, որ գինին չէր խմվում մի քանի օր։
Կաճոյի հուշարձանը բժիշկ Լալաֆարյանի շիրմաքարից քիչ ներքև էր։ Ձեռքը ծոցում, գլուխը բարձր, Կաճոն ծանոթ ծառերի արանքով հեռուներն էր նայում։ Արիսը չէր կարողանում ծիծաղը զսպել, մինչդեռ պիտի հասկանար, որ հոր գերեզմանի կողքին է, անվայելուչ էր ծիծաղելը։
Մեռելոց էր, գերեզմանոցում անցուդարձ էր։ Անցորդը մոտենում էր հանգուցյալի հարազատի բացած գետնատարած սեղանին, բաժակ էր բարձրացնում, հին կագով, որովհետև այս մեկում նորը չկա, օրհնանքի խոսքեր էր ասում, ապա գինին կիսում շիրմաքարի հետ և խմում իր բաժինը։
Բժիշկ Լալաֆարյանի գերեզմանին շատերը մոտեցան։ Համարյա բոլորը։
Ամեն խոսողի հետ Հոռոմսիմը փղձկում ու լաց էր լինում։ Զարմանում էր, որ այսքան մարդիկ ապրում են, Հայրիկ-պապայից էլ ծեր մարդիկ, այս ծառերը հին ծառեր են, կան, ամեն ինչ կա, բայց այդ լուսաստղ մարդը երկրիս երեսին չի։
Օրը պայծառ արևոտ էր, անտառը զովություն և թարմություն էր տալիս։ Ուզում ես ապրել, ու չնայած շուրջդ հարյուրավոր շիրմաքարեր են, չես հավատում մահվան։
Ահա ստվերոտ կածանով զրուցելով անցան սևազգեստ կանայք. լացից հետո բոլորի հոգին մաքրազարդ ու թեթևացած էր, կանայք հարազատ քույրերի պես մտերմիկ զրուցելով անցան։ Աղբյուրն այն կողմն էր, ետ դարձողներից ոմանց ձեռքին թրջված կուժ ու կուլա էր լինում։ Բոլորի սեղաններն էլ առատ էին, գինու ստվարները զով էին մնում ստվերներում։ Մարդկային ձայներ էին ամենուր, լաց, կանչեր, մանկական երգ։
Արիսի աչքը կրկին ընկավ Կաճոյի արձանի վրա, խնդաց խմել սիրող մարդկանց մի տեսակ պրոֆեսիոնալ սովորությամբ, այն բարեհոգի տրամադրվածությամբ, երբ ցանկանում ես այս աշխարհի բոլոր լուրջ ու անլուրջ բաների վրա խնդալ։ Դա փիլիսոփայություն է, հասկանալի միայն բժիշկ Արիս Լալաֆարյանի և իր բուժակ Ղևոնդի համար:
— Խելագար մարդիկ,— ասաց նա,— փող ունեք` ձեր հարազատին կենդանության ժամանակ օգնեք, ինչո՞ւ եք մահից հետո այդքան ծախսում գերեզմանաքարի համար։
Նստած էին` մայրը, Հոռոմսիմը։ Վիգենը կիսապառկած ծխում էր։
Մայրը հառաչեց, ասաց.
— Տղա ջան, քեզանից ոչ կենդանության ժամանակ, ոչ էլ մահից հետո, ոչինչ չեմ ուզում։
Հոռոմսիմը շտապեց խոսակցությունը փոխել.
— Կաճոյի գերեզմանի վրա ավելի լավ կաներ տղան` մի պուլիկ դներ…
— Անընդհատ քարի ու մեռնելու մասին ես խոսում,— ասաց մայրը։— Մի շտապեցրու, քիչ է մնացել։
— Լավ, մամա,— ասաց Վիգենը,— նա այդ մտքով չասաց։
— Դու ինչ գիտես նրա մտքերը, ես եմ նրա կողքին ապրողը։ Այն օրն էլ ասում է` ես քառասունհինգ տարեկան եմ, Վիգենը հիսուներկու, բայց դու դեռ ապրում ես։ Դա՞ ինչ մտքով ասաց։
Արիսը հանկարծ հռհռաց, գլուխը թափ տվեց, ասաց.
— Վա՜յ, մամա…
— Գերեզմանոցում ծիծաղում է,— ասաց մայրը չարությամբ։— Հորդ գերեզմանի կողքին նստած` ինչի՞ վրա ես ծիծաղում, մեկը հարցնի:
— Այ մեր,— ասաց Արիսը,— պատահական եմ ասում։ Դու էլ քո ծնողի ներկայությամբ ես երևի այդպես խոսել, բայց նա երևի հասկացել է, քեզնից չի նեղացել… Կամ իմ ծիծաղին վերագրում ես… էէ… իիի…
— Է՜, ի՜,— ասաց մայրը,— վերագրում, ի՞նչ վերագրում… Կարգին խոսել էլ չես իմանում։
— Իմ տղան էլ ինձ նամակում ծերուկ է անվանում։ Ասենք, ռուսերեն տղամարդուն ծերուկ անվանելն այնքան էլ վիրավորական չի։ Բայց նրա աչքին ես արդեն իմս ապրել, վերջացրել եմ։
Մայրը զգում էր, որ Վիգենն այնուամենայնիվ լրիվ պատկերացում չունի, թե ինչպես են իրեն վիրավորում։
— Բերել ձեռքիս է գրել «Ծերության հիգիենան»,— ասաց նա,— թե` մամա, կարդա, օգտակար է։ Լավ նվեր է մամային։
Մայրը ոչ մի կերպ չէր հաշտվում իր տարիքի հետ, պառավ բառն առհասարակ նրան հանում էր համբերությունից։ Երբեմն էլ ստուգելու համար, որևէ կնոջ մասին ասում էր. «Պառավ կնիկ է, յոթանասուն, յոթանասունմեկ տարեկան», տեսնի Արիսն ինչ կասի, կհաստատի՞ արդյոք, որ այդ տարիքի կնոջը պետք է պառավ անվանել այլևս։
Մոտեցան երկու անծանոթ, բարևեցին գլխարկները հանելով, ապա լիքը բաժակներն առած խոսեցին։ Հարևան գյուղից էին։ Բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանին տեսել են, հիշում են, սակայն ջահել են եղել, այնքան էլ մոտիկ չեն իմացել։ Բայց իրենց տան զրույցը Լալաֆարյանն է, շատ են լսել անունը, շատ հիշողներ կան։ Իրենք բարեկամի քառասունքին են եկել, ներքև նստած էին, այնտեղ խոսք եղավ, որոշեցին բարձրանալ։ Աստված լուսավորի բմիշկ Հարություն Լալաֆարյանի հոգին… և այլն։ Համբուրեցին այրու ձեռքը, որդիների ձեռքը սեղմեցին, գլխարկները դրեցին գլխներին, այդ օրը մի քիչ չափից ավել կերած, չափից ավել խմած, աշխատող տղամարդիկ էին, գեղջկական թրմփալի քայլվածքով, ցածր խոսելով, կածանները մոլորած իջան ձայների վրա։
— Մեր գյուղացի էին,— ասաց Հոռոմսիմը` աչքերը սրբելով,— գյուղի անունը չտային, չէի իմանա: Տասնմեկ տարի մեր գյուղը ոտ չեմ դրել:
— Կաճոյի պուլիկի մասին ի՞նչ պիտի պատմեիր, կիսատ մնաց,— ասաց Վիգենը:
Հոռոմսիմը նայեց տիկին Փառանձեմի կողմը. արդյոք պատե՞հ է այդ պատմությունն անել այստեղ: Բայց, կարծում էր, նրա էլ սրտով կլինի։
— Կաճոյի պուլի՞կը,— ասաց նա, ձեռքը տարավ ժպիտը թաքցնելու և միաժամանակ ստուգողաբար նայեց տիկին Փառանձեմին։ Մարդիկ ինչպե՞ս են նույն լռությունից, նույն հայացքից, նույն անտարբերությունից հազար տարբեր եզրակացություն հանում։ Տիկին Փառանձեմի կիսադեմի երևացող փոքրիկ մի մասն կարծես նրան ասաց. «Կարելի է»։ Այդքանը նկատելով, Հոռոմսիմը ինքն իրեն ևս ասաց. «Կարող եմ», շարունակեց։— Երևի Արիսն էլ հիշի, վերջերս չէ՞ր, Արիս։ Հողս դրա ծաղրածու գլխին, չնայած, իհարկե, մեռած մարդ է, մեղք է ասելը… Շատ փիփերթ ուտելուց փորը ցավ էր ընկել, Կաճոյի, կնիկը վերցնում մեջքին պուլիկ գցելու տեղ` փորին է գցում։ Դա սովորություն ուներ, որտեղը ցավեր` պուլիկ գցել կտար։ Փոքրը կպցնում են` օգուտ չի տալիս, ցավը շատ ուժեղ էր երևի։ Կնկան ասում է, թթվի մեծ պուլիկը կպցրու, կնիկ, շուտ ազատվեմ, ինձ սպանեց։ Կնիկն էլ իր խելքին էր: Էհ, պուլիկ դու պուլիկ, Կաճոյին դարձնում է մի բուռ, հավաքում իր մեջ, փոր-մոր, ինքն էլ հետը, մտնում են պուլիկի մեջ, ցավից սկսում է գոռալ, ազատեք, մելա՜… Եկան Հայրիկ-պապային ասացին, թե, հասիր, Կաճոն մեռնում է։ Բա` հիվանդությունն ի՞նչ է։ Թե` հիվանդությունը փորին պուլիկ գցելն է։ Հայրիկ-պապան, ոտից թեթև մարդ, ով կանչեր` հացը կթողներ կվազեր։ Պուլիկը քաշում է` դուրս չի գալիս: Կնկա հետ են քաշում, պուլիկը դուրս չի գալիս: Հմայակն է միանում, հարևանն է գալիս, պուլիկն ասում է` դուրս չեմ գալու, պուլիկը ես չե՞մ, դուրս չեմ գալիս։ Այ պուլիկ, մարդը մեղք է, բաց թող։ Թե չէ, այդպես էլ պիտի պահեմ, ես հենց այդպիսի մի բան էի ուզում: Հայրիկ-պապան, Կաճո, ասում է, պուլիկը պիտի ջարդենք, ուրիշ ճար չկա։ Վա՜յ, ասում է, չէ, այդ ի՞նչ ես ասում, կնիկս ինձ կսպանի, այդ ի՜նչ ես ասում։ Չի թողնում ջարդեն, չնայած, հաշվիր, լրիվ մտել է պուլիկը, պուլիկի միջից է խոսում, կապտել, լեզուն էլ կապվել է, մենակ «մելա՜» է գոռում։ Մարդիկ հավաքվել, կանգնել, մտիկ են տալիս։ Շատ ծաղրածու մարդ էր, հիմա չգիտեմ՝ հնարում են, թե՞ իսկապես այդպես եղել է… Այդ պուլիկը կոծկած դեռ պահում են, ասում են` դրա թթուն ուրիշ է…
— Վերջր՞,— ասաց Վիգենը զվարճանալով։
Հոռոմսիմը ձեռքը մեկնեց արձանի կողմը.
— Հրեն վերջը։
Այն կողմում մեծ աղմուկ էր, Հմայակի բացած սեղանին համեմատ բազմություն էր հավաքվել։ Բուժակ Ղևոնդը գլխարկը հանած շրջանցել էր բոլոր հիշողներին, ամեն քարի մոտ ողորմաթաս էր խմել, հիմա աշխույժ բարձրանում էր սարալանջով։ Համայակը նրան կանչեց. «Արի, արի, Ղևոնդ, հարյուր գրամ «Ախթամար» կխմես»։ Ղևոնղը, գլխարկը դեռ գլխին չէր դրել, ասաց. «Հարյուր գրամ «Ախթամարը» հինգ ռուբլի է։ Ես արժանի՞ եմ դրան»։
Մեռելոցը վերածվել էր խնջույքի, կանայք կշտամբում էին տղամարդկանց, բայց ոնց մտածում ես` գինին բերել են` պիտի խմվի, գինին խմվեց` պիտի ազդի, ազդելն էլ սա է։
— Օֆ, օֆ,— ասաց Ղեոնդը, հոգնած նստեց Արիսի կողքին։— Այնքան քարեր եմ պաչել` շուրթերս սառել են։ Ասում եմ,— շրջվեց Վիգենի կողմը,— ասում եմ, եթե մարդկությունն անմահական էլիքսիր հայտնաբերեր, ի՞նչ կլիներ։ Մահ չէր լինի։ Այո, չէր լինի։ Հմայակին լավ ենք ճանաչում, մեր գյուղի ամենահարգված մարդը նա է. «Հմայակ որդի Կաճոյի»։ Ահա եթե անմահական էլիքսիր լիներ, առաջին հերթին հմայակներին բաժին կընկներ, կարող մարդիկը նրանք են։ Կխմեին, կմնային անմահ, իսկ մնացած մարդիկ կմեռնեին և հասարակությունը կազմված կլիներ միայն անմահ դուքնչի հմայակներից։ Բայց ո՞վ կաշխատեր։ Է՜հ,— ասաց Ղևոն ինքն իրենից դժգոհ, Հմայակի մի բաժակ «Ախթամարր», այնու, չկարողացավ ինքն իրեն զսպել, խմեց,— հոգնել եմ։
Երեկոյան կողմ հավաքվեցին բոլորը աղբյուրների մոտ։ Կանայք մեկնեցին մեքենաներով, տղամարդիկ խումբ-խումբ ճանապարհ ընկան ոտքով։ Ղևոնդը չէր սիրում Հմայակին և դրա պատճառն անհասկանալի էր նրան։ Միաժամանակ բոլորին թողել, եկել միացել էր Հմայակի խմբին և դա նույնպես անհասկանալի էր նրան։
Հմայակը Միլիտոսին որդու գերեզմանաքարի համար դրամ էր առաջարկում, Միլիտոսը հրաժարվում էր։
— Պարտքով հոգու պարտք տալ կլինի՞,— ասում էր։
— Դու էլ մի համեստը դիր` ուժդ չի պատում։ Դու էլ տուֆ դիր։ Բժիշկ Հարություն Լալաֆարյանի նման մարդուն իր պրոֆեսոր տղան տուֆ չդրե՞ց։ Ի՞նչ եղավ, վեր կացավ փախա՞վ։
Միլիտոսը Հմայակի այդ խոսքի վրա ասաց.
— Թող գրանիտ դներ, փո՞ղն էր պակաս։ Որին մի ասեղ է սրսկում` հազարից պակաս չի առնում, մենակ տուն գալն ու հիվանդին նայելը, որ ոչ մի բան էլ չլինի, հիսուն ռուբլի է, ոտքի քրեհը։
— Ամեն մեկի համար մի բերդ է շինելու,— ծիծաղեց մեկ ուրիշը։
— Մարդը Սանատրուկին չբուժե՞ց,— ասաց Հմայակը։— Սանատրուկ, դու ասա։
— Հա, հոգեպես շնորհակալ եմ,— ասաց Սանատրուկը, որ նույնպես Հմայակի խմբում էր և նույնպես չէր հասկանում` ինչո՞ւ Հմայակին չի սիրում, բայց սիրում էր նրա խմբում լինել։— Այս մի ամիսն առողջ մարդ եմ, սրանից դենը ինչ կլինի` երկու տարի դեսը` երկու տարի դենը։
— Վերցնել էլ կա` վերցնել էլ,— ասաց մեկը։— Հասկանալի է, պրոֆեսոր մարդ է, տունդ ես կանչում, հիվանդի մոտ, դու նրան ավտո չես տալիս, ուրիշ պատիվ չես տալիս, ոտքով գալիս է, է՜, որտեղից որտեղ, բայց դու հո խոպան չես եկել, որ մեկին տասն ես պահանջում…
Ղևոնդը խոսողին ասաց.
— Դու տվե՞լ ես։
— Ես չեմ տվել` Օհանեսը տվել է, Սանատրուկը տվել է, երեսունից ավելի մարդ…
— Ամոթ է, մարդիկ,— ասաց Սանատրուկը,— ուրիշ բանից զրույց արեք։ Հպարտանանք, որ մեր գյուղը նրա նման մարդ է տվել, մեր պատիվն է։ Գիտության մարդ է, ինձ ամեն ինչ բացատրեց, փորձեր էր անում, առհասարակ քաղցկեղը լրիվ բուժում է։ Հիմա չէ, իհարկե, մի քանի տարի հետո։ Հազարավոր մարդկանց կյանքի հարցն է, դուք կոպեկներով առևտուր եք անում: Սպիտակ մկներ ունի, հատը տասը ռուբլուց ավել է։
Եվս որոշ տեղ գնացին, խոսեցին անտառի մասին, որ վերջանում է, առաջ այստեղ հաճարի ծառեր էին, եղնիկները դուրս էին գալիս անտառի փեշը, գյուղի շները հաչելով փախցնում էին անտառ: Հիմա թփուտ էլ չկա։ Մեղավոր են վառարանները, թոնիրները, նոր շինվող տները, որ առանց փայտեղենի չի լինում, մեղավոր են անտառապահները, որ մասնավորի պես վաճառում են, մեղավոր է տրակտորը, որ կարող է միանգամից անտառի կեսը քաշան անել: Առաջ մի զույգ եզ էր, մի զույգ եզով գողությունն ինչքա՞ն պիտի լիներ։
— Առա՜ջ…— ասաց Սանատրուկը, նախկին նախագահը,— ես քեզ փող տամ, դու իմ փողն առնես` պետական օրենքն անտեսե՞ս։— Սանատրուկի գեղեցիկ աչքերն արտահայտիչ շարժվեցին։— Դա որտե՞ղ էր տեսնված։
Որոշ տեղ գնացին խոսելով այդ մասին, կարծիքները տարբեր էին։ Ճանապարհը վերևից ներքև էր, քայլելը հեշտ ու թեթև։ Զով էր, երեկո էր, անտառի մոտիկությունը թեթևություն էր տալիս։
— Մի մարդ,— ասաց Հմայակը,— անստորագիր նամակներով բողոք է հայտնում շրջանում, թե ես մեր գյուղում ֆեոդալական կարգեր եմ ստեղծում, ինքս էլ մի բեկ եմ։
— Մեր գյուղն այդ սովորությունն ունի, այո,— ասաց Սանատրուկը:— Մերոնք հնուց մատերիալ գրող են։
— Ես անունը գիտեմ, բայց չեմ տա, թող չվախենա։ Պարզվում է, որ աշխատավորության վրա վատ ազդեցություն եմ թողնում, ազնիվ մարդիկ չեն ուզում աշխատել, որովՀետև ես անազնիվ ճանապարհով ուրիշներից ավելի լավ եմ ապրում։ Եթե ազնիվ մարդիկ չեն աշխատում, ուրեմն անազնիվ են։ Իսկ եթե մարդիկ ազնիվ չեն՝ Հմայակն է մեղավոր… Հա՜յ, հա՜յ…— ծիծաղեց Հմայակը։— Ես այդ մարդու գաղափարը չհասկացա, մեր գյուղում մենակ մի մարդ կա, որ ինձ չի սիրում։ Բայց անունս ինչո՞ւ է Հմայակ, հմայք ունեմ, հմա՜յք,— կրկին ծիծաղեց Հմայակը, ասածին կատակի ձև տալով։— Ծխիր, Ղևոնդ,— դարձավ նա բուժակին ծխախոտատուփը դեմ անելով,— գրպաններդ մի պատռոտիր, ծխախոտ չունենալն ամոթ բան չի։
Ղևոնդը մի ծխախոտ վերցրեց տուփից։
— Կրակ էլ տամ,— ասաց Հմայակը, կանգնեց` Ղևոնդի ծխախոտը վառելու համար և այդ ընթացքում խումբն առաջ անցավ, նրանք մնացին երկուսով։
— Ո՞նց են քո ձեռքն ընկնում,— ասաց Ղևոնդը հուզվելով։
— Նամակնե՞րը… Ասեմ, այդ էլ իմացիր։ Գործերի կառավարիչը բավականին մարդկային մարդ է, նախ։ Քո բողոքից նա ի՞նչ օգուտ ունի։ Իսկ նամակներդ պատռելուց` ունի։ Տեղ հասածների համար հեռախոսով հայտնում է` այսպիսի բարի լուր կա, արի։ Չգնաս, կզեկուցի իհարկե իր մեծավորին։ Այնպես որ դու ինչքան շատ գրես ու բողոքես` մեջտեղ գործերի կառավարիչ Պիլիզ Ռազմիկն է շահում։
— Իսկ տեղ չհասածնե՞րը,— Ղևոնդը ծուխը ներս քաշեց, թե՞ խորին հառաչանք էր։
— Այդ նրբությունները քո ինչի՞ն են պետք։ Բայց ասեմ, այդ էլ ասեմ։ Մեր փոստատարը մեղվաբույծ է, շաքարից մեղր է սարքում, շաքարը ումնի՞ց է ստանում երկու հարյուր-երեք հարյուր կիլոգրամ, ո՞նց է խանութից տանում, որ մարդ բան չիմանա։
Ղևոնդը կրկին ծուխը ներս քաշեց կամ հառաչեց:
— Անունդ տակը չգրելը զարմանալի խելոք է,— ասաց Հմայակը։— Անունը գրած լինի, կվերցնեն, կդնեն մի կողմ, ո՜վ չգիտի, որ դու Հմայակի հետ չոր հաշիվ ունես։ Թառանչ մի քաշիր… Դու ոչ թե արդարության համար ես ինձ քննադատում, այլ նախանձից։ Բայց դու էլ մի Հմայակ ես, ես էլ նույն մարդն եմ։ Երեխեքը ո՞նց են բռնոցի խաղում։
— Այսի՞նքն։
— Դու փախչում ես` ես եմ քեզ բռնում։ Որից հետո, ես եմ փախչում` դու ես ինձ բռնում… Որպեսզի քո ուզածը լինի, Ղևոնդ, դու պիտի ինձ հետ ընկերություն անես։
— Ես քո ընկերը չեմ լինի։
— Դու չգիտես քո հոգում ինչ կա։
— Ես ինձ լավ եմ ճանաչում։
— Ոչ մի դեպքում։— Հմայակի ձայնը դարձավ ավելի հաշտ, համարյա արդեն ընկերական։— Նոր հանրախանութ եմ բացում, շենքը շուտով կավարտվի։ Արի մի անկյունում էլ դու կանգնիր, աշխատիր քեզ համար։
— Ե՞ս…
— Քո ուզածը դա է։ Այո, միայն ինքդ չես գիտակցում։ Չես գիտակցում, թե ինչի համար ես ինձ ատում։ Դրա համար։
Խումբն առջևում կանգնել, սպասում էր։ Առանց Հմայակի զրույցը համ չուներ։
— Այդ ի՞նչ եք տաք-տաք խոսում։
— Ընկերական զրույց է,— ասաց Հմայակը։
Դա Սանատրուկի վերջին ճանապարհորդությունն էր։ Վիգենի մեկնելուց մեկ ամիս անց միանգամից անկողին ընկավ, մի շաբաթ անասելի տանջվում էր, ջուրն անգամ չէր կարողանում ընդունել։
Սանատրուկը գեղեցիկ տղամարդ էր, այն հեշտ նկարվող հմայքով, որ անփորձ նկարիչներն են տալիս նկարին, երբ հայ սիրված հերոսներ ու ասպետներ են պատկերում։
Ահա մահանում էր և նրանից լուսանկար անգամ չէր մնալու։ Քանի նախագահ էր` քաշվում էր լուսանկարվել, չասենն` կոլխոզի նախագահը մեծամտում է, լուսանկարվեց։ Ողջ կյանքում նոր հագուստ չհագավ, չասեն` նախագահը նոր շոր է հագել։ Պատերազմի հենց առաջին օրը կամավոր գնաց, չասեն` նախագահը կամավոր չգնաց, ու երբ վերադարձավ ձեռքը կրծքին կապած, կարծես դա էլ կանխամտածված էր, չասեն` նախագահը ոնց գնաց այնպես էլ եկավ, չվիրավորվեց էլ։
Իր կարծիքով ժողովուրդը իրեն պիտի սիրեր, իր կարծիքով ամեն ինչ արել էր` սիրվսւծ ղեկավար լինելու համար։ Իր նախագահության ժամանակ գյուղում գողություն, կռիվ, խառնակչություն երբեք չէր եղել։ Անտառապահը ծառ ծախե՞ր, օրը ցերեկով մեքենաներով գային ու տանեի՞ն։ Սանատրուկն այդպիսի անտառապահի դատը իր ձեռքով կաներ, կբառաչացներ, բայց գործից չէր հանի, կթողներ դարձյալ անտառապահ։ Բայց անտառապահն արդեն իսկական ատառապահ կլիներ։
Հիմա տրակտորը դարավոր հաճարենին հենց գյուղամիջով քարշ է տալիս և բոլորը գիտեն ուր է տանում։ Այս ի՜նչ առևտուր է, որ բոլորն են շահում, անհասկանալի է։ Մի Հմայակով գյուղ կլինի՞, բա ո՞ւր է մնացած ջահելությունը։ Հմայակն էր, որ երկփողանին առավ, կանգնեց տրակտորի առաջ, և նոր միայն մյուսների գիտակցությունը հասավ, որ դարավոր հաճարենին միայն պետական ունեցվածք չէ, դարավոր հաճարենին մեր գյուղի անտառն է։
— Սա սկսված երևույթ է, մեկ է, պիտի շարունակվի,— ասաց Հմայակը դեպքից հետո։— Մի ծառը որ արժեց երեք հարյուր-չորս հարյուր ռուբլի, այդ ծառը հսկելը դժվար է։ Իսկ անտառում քանի՞ ծառ կա։
Սանատրուկը մահանում էր մի ոմն թագավորի պես, որին մտահոգում էր միայն տերության ճակատագիրը. «Վատ երազ տեսա, այստեղից նայում եմ` Դյութքի լանջերը դատարկ են, հատուկենտ ծառեր են, սպիտակ քարերը հողի տակից բացվել են, սիրտս ցավում էր… Երեխեքին ուզում եմ իբր ցույց տամ, թե առաջ ոնց էր, մի թավուտ տեղ եմ փնտրում` չկա… Արդեն քանի անգամ նույն երազն եմ տեսնում, ճնշող երազ է…»։
Ատրճանակն այլևս չկար, պատյանն էր մնացել, պահանջեց, դրեց բարձի տակ։ Արիսն ու Ղևոնդը նստած էին կողքին։ Մի կարգին տուն էլ չկառուցեց, գյուղի ամենահին ու խարխուլ տունը Սանատրուկինն էր, չկառուցեց, որ չասեն` նախագահր նոր տուն է կառուցել։ Երբ Վիգենին ասաց, թե ինքը խնջույք և ուրախություն սիրող մարդ է, իրողություն էր, բոլոր ուրախություններին ներկա էր նա, անպայման գնում էր, որ չասեն` նախագահը իրեն մասսայից հեռու է պահում։
— Բայց ես չիմացա, որ այսքան շուտ կլինի,— ասաց նա բժիշկներին։— Թվաց` մի երկու տարի դեռ կքաշեմ… Աղջի՜,— կանչեց կնոջը,— չթողնես ձեռքերս կրծքիս խաչ անեն, ամբողջ կյանքում ես խաչի դեմ կռիվ եմ արել։ Ձեռքերս կողքիս, ուղիղ, զինվորի նման, ոնց հրամանատարի առաջ կանգնած, մի՛շտ պատրաստ։ Ատրճանակն էլ կողքիս կկապես, անպայման։
Կնանիք դեռ երկար պիտի հիշեն. «Այդքան էլ սիրուն մեռե՞լ…»։ Սա այն դեպքն էր, որ մահն ավելի էր գեղեցկացրել մահացողին. «Թաղելու բան չէր», ասում էին պառավները. «Վար դնես ու նայե՜ս, նայե՜ս…»։
Իհարկե, Արիսն ու Ղևոնդը եկան ու սկսեցին խմել։ Ղևոնդը լաց եղավ, բայց այս անգամ Արիսը լուռ էր։ Վիգենն այդ ինչե՜ր էր արել, մտածում էր նա, անգամ մեռնելիս անունը տալիս են։
— Երևի թողնեմ գնամ այս գյուղից,— ասաց Արիսն անսպասելի։
Ղևոնդը զարմացավ, որովհետև ինքն էլ մի ուրիշ միտք ուներ, բայց չէր համարձակվում ընկերոջն ասել։
— Ես էլ գնամ մի թեթև գործի,— ասաց նա։
Հիմա զարմանալու հերթը հասավ Արիսին, իր խոսքը նա հենց այնպես ասաց, առանց մտածելու, կշռադատելու։ Իսկ Ղևոնդը երևում է վաղուց է մտքափոխ։
— Հա, Հմայակն ասում է` հանրախանութ է բացում, ինձ կանչում է։ Ատելությունից փրկվելու ուրիշ ճար չկա։ Այս ատելությունից ազատվելու մի ձևն էլ նրա հետ մոտիկություն անելն է։ Ընկերը դարձար, էլ չես ատի։ Ի՜նչ պիտի անեմ, իմ բողոքներից միայն Պիլիզ Ռազմիկն է շահում։
Արիսը իր ուռուցիկ, անարտահայտիչ աչքերը հառել էր բուժակին, պատկերացնում էր իրեն այլևս մենակ, առանց նրա, միակ հարազատը, ընկերը, համախոհը։ Նրա ամեն խոսքին գլխով էր անում, բայց շատ զարմացած էր։
Մի քանի օր անց, երևի այրու բերնից ելած խոսքով, ողջ գյուղն էր խոսում, որ Վիգենը Սանատրուկից ոսկի դրամներ է վերցրել։
Հմայակը նոր էր վերադարձել շրջկենտրոնից, ինքն առաջ-առաջ եկել էր մարդատարով, բեռնատարը դեռ ճանապարհին էր։ Խանութի համար ապրանք էր ստացել, արդեն ժողովուրդ էր հավաքվել, սպասում էին, չնայած ասել էր. «Այսօր վաճաոք չի լինելու, չսպասեք», բայց գիտեին, կզոռեն, Հմայակը մարդկանց խաթըից անցնողը չի, կվաճառի:
Հմայակը բերել էր չեխական գարեջուր, որ շրջկենտրոնում ռեստորանի համար են ստանում միայն։ Հենց արկղով դրել էր կողքին, դրսում ծառերի տակ, ով անցնում էր` ձեռքով էր անում։ Տղամարդիկ նստած խմում էին, շուրթերից լիզում թանձր փրփուրը։ Իսկ մեքենայի բեռնախցի կափարիչը դեռ ցցված էր, փակված չէր, ներսում երևում էր երկրորդ արկղը։
Տղամարդիկ ստվերների տակ բավականին հարմար նստոտել էին, հողն այստեղ ջրած էր, զովություն էր փչում։
— Շշերով էլ խմեք, հիմա արտասահմանում այդպիսի կարգ է,— ասում էր Հմայակը նորերին։— Իսկ եթե արտասահմանում ամոթ չի, ուրեմն մեզ մոտ էլ ամոթ չպիտի լինի։ Գլխներիդ քաշեք։
Օհանեսն էլ եկավ, Միլիտոսը վաղուց այստեղ էր։
— Ղևո՜նդ,— կանչեց Հմայակը ճանապարհով անցնող բուժակին։— Արի, արի, տեսնում ե՞ս` ի՞նչ գործի ենք։
— Բարի օր,— ասաց բուժակը գլուխը կախ, շարունակեց ճանապարհը, բայց ոտքերը չէին գնում, սև շշերից երևաց, որ չեխական է, մի անգամ էր ընդամենը խմել, դարձյալ Հմայակի բերածը, լեզվի տակ զգաց կպչուն հեղուկի համը։
— Ղևո՜նդ,— ձայն տվին այս ու այն։
— Ասացի` բարի օր։
Բուժայցի էր գնում ու ճանապարհին մտածում էր, որ հիմա այնտեղ իր մասին են խոսում, մի տեսակ վատ են զգում, որ ինքը չմիացավ, գարեջուրը երևի այլևս չի խմվում այդ պատճառով։ Եթե ետ գնա` ահագին կուրախանան։
Բուժայցի վերջում ոտքերը նրան ակամա կրկին բերին այստեղ, արկղի մեջ այլևս դատարկ շշերն էին դարսված։ Չնկատվեց էլ, որ Ղևոնդը եկավ։ Դրանից վիրավորված` ցանկացավ հեռանալ, բայց զգաց, որ դա էլ ոչ մի տպավորություն չի թողնելու։ Ինքն իրեն արհամարհելով և իր արհամարհանքը նույնպես արհամարհելով` նստեց քարին։
Քիչ անց Հմայակը մեքենայի բանալին տվեց իր բարեկամին, սա մեքենան տարավ Հմայակի դուռը։ Մեքենան գնաց, լիքը շշերով արկղն էլ հետը։ Մինչդեռ Ղևոնդը հույս ուներ, թե այն արկղից երկու շիշ կբացեն հատուկ իր համար։ Ղևոնդը նստել էր ու չգիտեր ինչու է նստած։
— Ավտոն ուշացավ,— ասաց Հմայակը ժամացույցին նայելով ու մի քանիսը նույնպես նայեցին ժամացույցներին:— Օհանես Սիմոնյան,— դարձավ նա կողքին ծվարած մարդուն,— դու սառնարան ունե՞ս տանդ։
— Սառնարա՞ն,— գլուխը տարուբերեց,— ոչ։ Մենք դեռ տաք ենք ուտում։ Այդ մոդան մեր տուն դեռ չի թափանցել։ Շիֆոները թափանցել է, բայց սառնարանը դեռ չի թափանցել։
— Երկուսը բերում ենք,— ասաց Հմայակը,— մեկը քոնն է, արի տար։
— Է՛,— ջղաձիգ ժպտաց Օհանեսը։— Ով փող ունի` նրա աչքը լույս։
— Իսկ քո փողերն ի՜նչ եղան…— ասաց Հմայակը խոսքը կիսատ թողնելով, բայց բոլորը հասկացան ուր է խփում:— Աղջիկս ինստիտուտն ավարտի` բերեմ մեր գյուղում գլխավոր բժիշկ։ Պարտավոր է ծառայել իր ժողովրդին։ Թե մեկից մի կոպեկ վերցնի, թեկուզ մի խաշած ձու, տամ ձեռքը կոտրեմ։
Ղևոնդը հասկացավ Հմայակը միտքն ուր է հասցնում, ներքուստ փրփրեց, բայց ինքն իրեն զսպեց։
— Մարդ չեն,— ասաց Օհանեսը, հիվանդ աղջկա հայրը, և աչքերն այնպես խաղացրեց, իբր ինձ մի խոսեցրեք, լավ բան չեք լսելու:
— Այո,— ասաց Ղևոնդը,— լավ ես ասում, մարդ չենք, գյուղին ուրիշ բժիշկ է պետք։
— Քեզ ինչո՞ւ ես խառնում, Ղևոնդ,— ասաց Օհանեսը։— Իմ խոսքը ուրիշի մասին է։
— Դու ինչքան դրսում ես` չորս այդքան էլ հողի տակն ես, Օհանես,— ասաց Ղևոնդը և հանկարծ զգաց, թե որքան խորթ է ինքը սրանց ու սրանք իրեն, լաց լինելու չափ կարոտեց Արիսին։
Գլուխը բարձրացրեց և կտուրների վրայով նայեց հիվանդանոցի կողմը։ Այնտեղ էր Արիսը, ով գիտի հիվանդ երեխաների համար ինչեր է շինում այս րոպեին` գլխարկ, աղավնի, նավակ, թղթից ինչ ասես` կարող է արարել նա։ Երեխաներին զբաղեցնում է, կատակում, ծիծաղում նրանց հետ, միաժամանակ սպասում, որ ահա կգա բուժակը և անպայման հետը խմելու մի շիշ բան կբերի։
Երեկոյան, գյուղացիներից մեկի կինը, փոքր որդուն առած, եկել էր, Արիսին դուրս կանչեց և նրանից պահանջեց Վիգենին տված դրամը։
— Առ, սա էլ մնացած դեղերը, օգուտ չտվեց,— բռով ինչ-որ հաբեր էր մեկնել։— Վերցրու, բժիշկ։
Արիսը կանգնել էր նրա դեմ, բարձրահասակ, մեծ փորը գոտիկի վրայից կախ, ուռուցիկ աչքերն անթարթ` նրանց էր նայում, կարծես պարզ չասվեց։ Ողջ գյուղն էր խոսում, իսկ սա այսօր առաջին անգամն էր լսում։
— Մի քիչ անհարմար է, իհարկե,— ներողություն խնդրեց կինը:— Որ հարկավոր չլիներ` չէի ուզի, էն խաչը։ Բաբկենը բանակից գալիս է` մի աղջիկ առած, դես-դեն ենք պատրաստում, ինչ անենք։
Արիսը շրջվեց ու անխոս մտավ տուն։ Կարծեցին` գնաց դրամը բերելու։ Սպասեցին։ Այստեղից տան ներսը չէր երևում։
Մայրը որդուն ասաց.
— Գնա` տես ինչ եղավ։
Որդին բարձրացավ պատշգամբ, անհամարձակ բացեց դուռը։ Քիչ անց եկավ, կանգնեց մոր մոտ։
— Հը՞,— ասաց մայրը հարցական կախվելով որդու վրա։
Տղան աչքերը ճպճպացրեց, ասաց.
— Գլուխը սեղանին դրած լաց է լինում։
Հետագա օրերին նույն հարցով մի քանի հոգի էլ եկան։
Անձրևից հետո հեղեղը մերկացող անտառի կողմից բերում էր հումուսով ու տղմով պղտորված իր ջրերը և գյուղամիջյան ճանապարհներով քշում դեպի հեռավոր ձորերը։ Ջրերն անտառի հոտ էին բուրում, պարզ զգացվում էր, որ անտառային խորխորատների թարմ շունչը եկավ ու անցավ քո կողքով։ Դա նորություն էր, առաջ այդ հոտը չկար, մարդիկ դեռ չէին գիտակցում` դա լավ է, թե՞ վատ։ Բայց անձրևից հետո այդ թարմությունը բոլորին հաճելի էր։
Գլուխը կախ, ձեռքը գրպանում, ծխախոտի հանգած ծխուկը շուրթին, ճանապարհով այդ միջոցին մի մարդ էր անցնում։ Գյուղի բժիշկն էր: Սրահներում անձրևից պատսպարված մարդիկ նայում էին ու այնքան լավ էին ճանաչում նրան, որ չէին զարմանում. կամ հիվանդի մոտ է գնում, կամ հիվանդի մոտից է գալիս: Քառասունն անց մի տղամարդ, պատանու նման անլուրջ, թեթև, ամենին մատչելի իր մտերմությամբ, գաղտնիք չունեցող, գաղտնիք չպահող Արիս Լալաֆարյանը:
Սովորություն էր, անպայման պիտի հարցներ, թույլտվություն խնդրեր մորից` մի տեղ գնալու համար։ Եթե չէր թողնում` հնազանդ լռում էր։
Լուռ ընթրում էին, տիկին Փառանձեմի լավ կամ վատ տրամադրությունն անդրադառնում էր Արիսի ու Հոռոմսիմի վրա։ Հիմա էլ նրա պես լուռ էին։
— Մամա,— ասաց Արիսը լռությունը խախտելով,— երեք օրով ուզում եմ Երևան գնալ։ Դեղորայք է պետք, ուրիշ գործեր էլ կան։ Վաղը գնամ, մի օր մնամ, մյուս օրը գամ։
Այնպես աշխուժորեն ասաց, որ մորն ու Հոռոմսիմին թվաց` կնկա, աղջկա հարցով է, մանավանդ առավոտյան էր` փոստատարը ինչ-որ նամակ բերեց։ Քառասունն անց է, վերջապես, ե՞րբ պիտի պսակվի այդ անխելքը։
— Ի՞նչ նամակ էր,— ասաց մայրը։
— Վիգենն էր գրել… Հա՜, Հոռոմսիմ,— ասաց Արիսը՝ հանկարծ հիշելով,— այն սպիտակ մկները, որ Վիգենը թողել էր, ասել էր կվառեք, վառե՞լ ես։ Դրա համար էր հարցնում։
Հոռոմսիմը մի տեսակ շատ արագ գլխով արեց։
— Շատ վտանգավոր են, գրել է, որ վարակիչ հիվանդություն ունեն, չլինի հանկարծ բաց թողնենք։
Հոռոմսիմի մանր աչքերով, ցցված դնչիկով դեմքը մկնային ինչ-որ կերպարանք էր ստացել։
— Ի՞նչ կլինի,- ասաց նա մի տեսակ շահագրգռված, ասես հարազատին էր պաշտպանում։
— Անասունները կվարակվեն, կկոտորվեն։
— Վառել եմ, վառել եմ,— պատառաքաղը ցած դնելով, արագ-արագ ասաց Հոռոմսիմը։ Բայց պատառաքաղի զնգոցը կասկածելի ուժեղ ստացվեց։
Արիսը, որ արդեն մոռանում էր, թե ինչի մասին էին խոսում, կրկին նայեց նրան:
— Վառել եմ,— ասաց Հոռոմսիմը, հազաց, ձեռքը կրծքին դրած վեր կացավ, մոտեցավ ջրամանին, մի բաժակ ջուր խմեց, այլևս չմոտեցավ իր ափսեին։
— Շուտ կգաս,— ասաց մայրը։ Ուրեմն թույլատրեց։
— Հա,— ասաց Արիսը,— երրորդ օրը տանն եմ։
Ի՜նչ պիտի ասեր եղբորը։ Ճանապարհին խոսքեր էր փնտրում։ Չէր եղել, որ ավագ եղբորը որևէ բանում կշտամբեր, անգամ եթե նա բացարձակ անարդար էր լինում։ Առաջին անգամ նրա հետ խիստ պիտի խոսեր, հավանաբար կռիվ էր լինելու։
Վիգենը զարմացավ, որ եղբայրը ժամանել է գյուղից ու ամեն օրվա պես չի բերել գյուղի պանիր, գինի, մորթած հավեր, Հոռոմսիմի թխած թոնրի հաց, Հոռոմսիմի չորացրած լոբին ու այանքները:
Կինը տանն էր, մյուս սենյակից եկավ, ձեռքով բարևեց տեգրոջը, հարցրեց մամայի մասին, մտավ մյուս սենյակը, զբաղված էր, գիտնական կնոջից ի՜նչ տանտիկին: Երկուսով գնացին ռեստորան, վերադարձան ուշ: Միայն լավ բաներից էին խոսում, Վիգենը կատակում էր, Արիսը ծիծաղում էր ու չգիտեր ոնց պիտի սկսի լուրջ զրույցն, առիթը չէր ներկայանում: Վիգենի կողքին նա միշտ փոքրանում էր, ողջ կյանքում նրան ընդօրինակելով, նրանով հիանալով, այժմ ինչպե՞ս հանդես գա դատողի դերում։
Առավոտյան Վիգենի հանձնարարականով ներկայացավ Դեղատների վարչություն, ստացավ բոլոր դեղերը, մյուս օրը պետք է մեկներ, մաման սպասում է։ Մաման կնեղանա, եթե իմանա` ինչի համար է իրականում ներկայացել եղրորը։
Հիմա երեկո է, նստած են երկուսով, խոսելու բան չկա: Վիգենը կրկին հարցրեց մկների մասին: Ամռանը շտապ մեկնեց, կարծում էր դեռ ետ պիտի գա, բայց չհաջողվեց։ Պատվիրել էր փոս փորել, վարակված մկները լցնել մեջը, նավթ թափել ու վառել: Ապա փոսը հարթել, տոփանել։
— Դե Հոռոմսիմն ասաց արել է, չգիտեմ։
— Ոնց թե` չգիտեմ,— բարկացավ Վիգենը, համարյա վեր թռավ:— Ինքդ պիտի անեիր։ Ես դրա պատճառով հանգիստ չունեմ։ Եթե այդ մկներից մեկն էլ ազատվի` անասունների վարակն անխուսափելի է։ Կկոտորվեն անխտիր բոլորը։ Եվ իսկույն կհասկացվի` ինչից սկսվեց։ Տասը տարի ունենք յուրաքանչյուրս։
Մեծ, դանդալոշ Արիսն աչքն էլ չթարթեց, նստել էր անվրդով, արմունկներով ծնկներին կռթնած, հեռուստացույց էր նայում։
— Վիգեն,— հանկարծ ասաց նա` շրջվելով եղբոր կողմը,— բժիշկ Բունյաթյան Վարաղղատն էլի՞ Մոսկովյան տասնհինգում է ապրում։
— Կարծեմ։ Ինչո՞ւ ես հարցնում։
— Ոչինչ։ ՄԻ քանի անգամ հին հասցեով նամակ գրեցի, պատասխան չեկավ։
— Երեք տեղ բնակարան ունի, ի՞նչ իմանամ` որում է ապրում։
— Երե՞ք… Այսօր ուզեցի մտնել, մեկ էլ միտքս փոխեցի։ Հիմա նա նշանավոր մարդ է։ Ուսանող տարիներին միասին կլարնետ ու ակորդեոն էինք նվագում։
— Ո՞վ էր ակորդեոն նվագում։
— Կլարնետ,— ծիծաղեց Արիսը։ Եղբոր հետ լինելը, միայն նրա կողքին նստելը, զրուցելը մեծ ուրախություն էր նրա համար։
— Ի՞նչ կլարնետ,— ասաց Վիգենը, բարկանալով եղբոր անլրջության վրա։— Ո՞վ էր կլարնետ նվագում, ո՞վ ակորդեոն։
— Նաև երգում էինք, քսան-քսաներկու տարեկան տղաներ էինք, ուսանող, կայարանի կողմը խումբ ունեինք, փող էինք աշխատում, հարսանիք, թաղում, ինչ պատահի։
Կրկինն ծիծաղեց, հավանաբար ծիծաղելի ինչ-որ դեպք հիշելով, Վիգենը կշտամբանքով գլուխն օրորեց.
— Գյուղում դարձել ես իսկական չոբան։ Եղած խելքդ էլ թռցրել ես, ոչ մի գիրք չես կարդում։ Ո՜վ կասի, որ դու բժիշկ Լալաֆարյանի որդին ես։
— Սկսել եմ գիրք կարդալ,— ասաց Արիսը կեցվածքին ինչ-որ հպարտ տեսք տալով։— Հա՛ կարդում եմ։ Մինչև չեմ կարդում` լույսը չեմ հանգցնում։
— Հա՞։ Դե ասա, տեսնեմ, օրինակ, ի՞նչ է ֆիկցիա։
— Ֆիկցիա՞…— ուղեղը ծանրաբեռնված մարդու արտահայտությամբ կրկնեց Արիսը և նույն պահին մտաբերեց, որ եկել է եղբոր հետ վիճելու, նրան կշտամբելու, կռվելու, նրան իր արածը, որ խայտառակություն է Լալաֆարյան ընտանիքի համար, նրա գիտակցությանը հասցնելու։ Մայրը իր բոլոր զարդեղենը, որ սրբություն էր երկուսի համար էլ, տարել էր Հմայակին, փողի դիմաց, որպեսզի պարտքերը տան։ Հմայակն ու կինը ետ էին ուղարկել, ասելով, որ իրենք նրանց տված մի կտոր հացով են մեծացել, ո՜նց կարող են նման քայլի դիմել։ Փոխարենն առաջարկել էին պարտքով փող ինչքան պետք է։
— Ֆիկցիա…— ասաց նա մտահոգվելով ու հուզվելով. «Մաման կնեղանա… Եթե Վիգենին ես մի չոր խոսք ասեմ` կյանքում էլ ինձ հետ չի խոսի»։
Շրջվեց հեռուստացույցի կողմը և նույն ակնթարթին նրա գլխում կայծին տվեց այն պատկերը, երբ գիշերով հիվանդի մոտից վերադառնալիս մեկի ցանկապատի տակ մի սպիտակ շարժուն կետ աչքին ընկավ։ Այժմ նա հասկացավ, որ դա սպիտակ մուկն էր։
Հոռոմսիմին լավ ճանաչողը պիտի վաղուց գլխի ընկներ, որ նա կենդան մկների վրա նավթ լցնող ու վառողը չի։ Հիշեց պատառաքաղի զնգոցն ափսեին, երբ նա ցած դրեց ու ձեռքը բերանին գնաց ջուր խմելու։ Միայն այդ մտքից, որ պիտի վառի, սիրտը խառնել և զզվանք էր զգացել։ Սպիտակ մուկը խլրտաց ու վաղեց ցանկապատի երկայնքով։ Կրկին նա մտովի անցավ նույն ճանապարհահատվածը, եկավ ու նույն տեղում կրկին տեսավ մուկը, շարժուն, սպիտակ կետ, խլրտաց ու վազեց ցանկապատի երկայնքով։
Երևի թվաց կամ աչքին է երևացել, թերևս խոսակցությունից հետո անհիմն մտապատրանք էր, կանցնի, կմոռացվի։
Առավոտյան մեկնեց և այնպես ստացվեց, իբր եկել էր դեղորայքի համար։
Գյուղի ավտոկայանում Արիսին էին սպասում։ Մայրն ասել էր, որ երրորդ օրը պիտի վերադառնա։ Նրան պարզապես առան ու տարան ծանր հիվանդի մոտ։
Արիսն ասաց, որ սկզբում պիտի մորը տեսնի։ Ասացին` երեխան մահամերձ է։ Արիսն ասաց, որ նախ պիտի մորը տեսնի։ Հիվանդի տերը խնդրեց, ապա անցավ սպառնալիքների։ Արիսը նրան չէր լսում, քայլում էր դեպի տուն:
Մայրը քնել էր այգում, ճոճվող մահճակալի մեջ, ծառերի տակ։ Ճոճքը զգույշ շարժելով Արիսը արթնացրեց նրան։
— Մամա, կմրսես, մութն ընկնում է։ Վեր կաց, տանեմ տուն։
— Դու ե՞ս, Վիգենը ո՞նց է,— ասաց մայրն` աչքերը բացելով։
— Լավ, ոնց պիտի լինի։ Կնոջ հետ էլ ոնց որ հաշտվել են։ Ես այնտեղ էի, տղան զանգեց Կիևից, խոսում էր հոր հետ։ Նա էլ լավ է։ Որ իմացավ հոր կողքին կանգնած եմ, կանչեց ինձ, հետս խոսեց հատուկ և քո մասին հարցրեց։ Ամռանը կգա գյուղ։
— Չէ, թող չգա, չար է, գլուխ չունեմ։ Ամեն ինչ խառնում է իրար, մի ամբողջ տարի չենք կարողանում տեղը բերել։
— Ասում է, էլի, երևի չգա…— Մամա,— մորը տուն հասցնելով` ներս չմտավ։— Ես հիմա պիտի գնամ Աբրահամենց, նրանց երեխան, ասում են, լավ չի։ Սպասում են։
— Մի բան է պատահել։ Կգնաս, կգաս, հետո կասեմ։
— Այս ո՞նց է, որ Հոռոմսիմը քեզ մենակ է թողել։
— Խռով ենք,— ասաց մայրը շատ լուրջ։
Արիսը ծիծաղեց, գնաց։
Վերադարձավ լուսադեմին, հոգնած, աչքերը կիսախուփ, մի քիչ խմած։
Հոռոմսիմը նրա ձայնից իսկույն արթնացավ և անկողնուց աչքերը բաց նայում էր, թե ինչ պետք ունի, ելնի, օգնի։ Նրան այդքան հուզված ու մռայլ չէր տեսել։
Արիսը մոտեցավ սեղանին, արդեն բավականին լույս էր, գրպանից հանեց պինիցելինի փոքրիկ սրվակը, քիչ նայեց, ապա դրեց սեղանին և հանդիսավոր ու բարձր, կարծելով լսող չկա, ասաց.
— Քանի՜ մարդու, երեխայի կյանք ես դու փրկել։ Որքա՜ն մարդիկ պիտի լաց լինեին, այ փոքրիկ, ծիծաղելի, պստլիկ շշիկ, աստծուց էլ մեծ է ուժդ, ի՜նչ ասեմ, ես հարգում եմ քեզ,— հանեց գլխարկը, գլուխը խոնարհեց կրծքին։— Ես գլուխ եմ խոնարհում քո առջև բոլոր տգետ, չհասկացող, բայց շնորհակալ մարդկանց անունից։
Ապա գլխարկը դրեց, պահարաններում ուտելու բան էր փնտրում։ Բացեց դռնակը, ձեռքը տարավ փակ ափսեին ու հանկարծ թվաց` անկյունում սպիտակվուն ինչ-որ բան խլրտաց ու չքացավ։ Աչքերը թարթելով նորից նայեց. հախճապակե աղամանն էր։ Նա ցանկացավ ձեռք տալ աղամանին և մինչ ձեռքը մոտեցնում էր` աղամանը կրկին շարժվեց, սպիտակ ոտիկներ երևացին ու սպիտակ բարակ պոչ։ Նա նողկանքով ձեռքը ետ տարավ ու փակեց պահարանը։
Հոր գերեզմանաքարը ջարդել էին։ Մայրը դա պիտի ասեր նրան։ Անհասկանալի էր, ինչ-որ մեկը վերցրել էր լանջի կրաքարերից մեկը, խփել ու պոկել գերեզմանաքարի պռունկը։ Այդ քարն ու պոկված բեկորը ընկած էին այնտեղ։
Ղևոնդի հետ ցեմենտ տարան, մի կերպ կպցրին։ Բայց հավանաբար քարը պետք էր փոխել։
Հմայակն էլ գերեզմանոցում էր, փոքրիկ աղջկա հետ, Կաճոյի շիրիմի ծաղիկներն էր ջրում։ Մոտեցավ։
— Հազիվ մարդու արած լինի։ Քարը վերցնի, խփի,— ասաց նա։— Այդպիսի մարդ հազիվ լինի, ինչքան էլ վատություն տեսած լինի, ասենք, որևէ մեկի կողմից։ Ես գիտեմ ում վրա եք կասկածում։ Բայց հոգու մեղք չանեք, այսպիսի մի քար էլ մեր հայրիկի գերեզմանի մոտ է հասել։ Կամ լանջից անասուններն են գլորել կամ անձրևի բերածն է։— Քիչ դադարից հետո ասաց.— երեկ այստեղ կանգնած էր։
— Ո՞վ,— ասաց Ղևոնդը։
— Միլիտոսը։ Գիտեմ, ասում է, մարդ են, մտքներով կանցնի։ Բայց, ասում է, երեխայիս հիշատակով եմ երդվում։
— Համենայն դեպս,— ասաց Ղևոնդը հառաչելով, մի տեսակ բարկացած, ցույց տալով, որ վիրավորված են ու չեն ներում։
Վերցրեց դույլը, բահը, գործն ավարտել էին, Արիսի հետ իջան կածանով։
Հմայակը վերադարձավ հոր գերեզմանի մոտ, նստեց, ծխախոտ վառեց։ Աղջիկը գավաթով ծաղիկների տակ ջուր էր լցնում։
— Ե՞րբ պիտի աղբյուր բերես, պապա,— ասաց նա։— Մինչև ձորից այստեղ դույլերով ջուր եմ հանո՜ւմ…
— Մի տարի, երկու տարի… խողովակի գործը հեշտ չի։ Հանգստացիր։ Նստիր մի քիչ։
— Պապա,— ասաց երեխան ուղղվելով ու ցեխոտ ձեռքի հակառակ մասով քրտնած ճակատից մազերը ետ տանելով,— Ի՜նչ վատ մարդ է, չէ՞, եղել։ Քարը վերցրել, խփել ջարդել է։
— Աստված գիտի` ոնց է եղել։
— Իսկ ինչո՞ւ է խփել։
— Ժամանակին, բժիշկը Միլիտոսին վատություն է արել, հիվանդ երեխու համար կանչել է` չի գնացել, հոգու վրա…
— Ի՜նչ մեղք մարդ է քեռի Միլիտոսը… Երեկ այստեղ լաց էր լինում բարձր-բարձր, ասում էր` ներողություն, չեմ կարողանում քար գցել, մնացիր անքար…
— Ուրիշ բան խոսիր,— նույնպես հուզվելով, ասաց հայրը:—Գործդ արա։
Որոշ ժամանակ լուռ էին։ Ապա աղջիկը կրկին ուղղվեց, ասաց.
— Իսկ, պապա, կարո՞ղ է մեր պապիկի արձանն էր ջարդեն։
— Ո՞վ։
— Ես ի՜նչ գիտեմ։
— Պապիկն ո՞ւմ է վատություն արել, որ ջարդեն։— Հմայակը տեղից ելավ։— Լավ, բավական է, գնանք, հասնենք այն երկուսին, հետներս տանենք մեքենայով, մեղք են, ոտքով չգնան այդքան տեղը։
Արիսը նստել էր պատշգամբում և նայում էր այգու ծառերին։ Համարյա տերևազուրկ ճղներից ծանր խնձորները կախ, առատ, մի տեսակ անփույթ, ծառն իր կիսակարմիր-կիսականաչ հրաշալի խնձորները մարդկանց ոտքերի առջև էր նետում։ Մտածում էր Արիսը, որ թերևս գեղեցկություն կա դրա մեջ, երևի ինչ-որ մարդիկ կհիանան և նրանց հիացմունքի խոսքերից ինքն էլ կհասկանա` ինչու է ամեն օր, ամեն պահ իր աչքի առաջ կանգնած այդ ծառը` գեղեցիկ։
Երեկոն աննկատ տանում էր ծառը, խնձորները և դա նույնպես իմաստ ուներ, զգում էր, որ դա ամեն տեղ չկա, իսկ ինքն ունի ամեն օր, ամեն երեկո։ Եռոտանու տակ բակում բոցկլտում է կրակը, Հոռո սիմն ինչ-որ բան արեց այնտեղ, ակիշը կպավ պղնձին։ Զնգոցը եկավ, խառնվեց մի խորհող մարդու մտքերին ու երեկոն դա էլ տարավ։
Հոռոմսիմը տաշտակով բերեց տաք ջուրը, դրեց նրա առջև։
— Ոտքերդ դիր մեջն,— ասաց նա։— Ժողովրդի խոսքն է` «Ոտքերդ տաք պահիր, գլուխդ սառը»։ Մեր Հայրիկ-պապան միշտ կավելացներ` «Գոտիկդ էլ թույլ պահիր»։
Նա բռնեց Արիսի մեծ, ծանր ոտքը, դրեց տաշտակի մեջ, շփեց տաք ջրով։ Այդ ծանոթ մատների հպումը ևս…
Երեկոն ու լռությունը, այս օրը նույնպես, որ գնում է, կրակի մարելը, մենք բոլորս միասին, անբաժան, իրար հետ… Այդպես էլ պիտի լինի…
Միաժամանակ ինչ-որ անորոշ անհանգստություն այլևս փոխել էր նրան, ամեն ինչ առաջվանը չէր, ինչ-որ տագնապ, ինչ-որ սպասում…
Արդեն հասկանում էր, թե ինչն է դա։ Ամեն երեկո մութն ընկնելու հետ այլևս վախենում էր այն շարժուն տեսիլից, որ կարող էր ամեն վայրկյան իրական դառնալ։   1978

 

Արտատպված է litopedia.org-ից

Մեկնաբանություններ

Մեկնաբանություն

Կիսվել
Նախորդ հոդվածըԹեոդոր Դրայզեր. «Ջեննի Գերհարդ» (հատված)
Հաջորդ հոդվածը«Օսկար2016» . Թե ովքեր տարան գլխավոր արձանիկները
Արայ Զարգարեան ծնվել է 1994 թվականի սեպտեմբերի 10-ին Եղվարդ քաղաքում:Սովորել է տեղի միջնակարգ դպրոցում,ապա 2008 ից մինչև 2012 թվականը Մխիթարեան կրթահամալիրում: Ծառայել է հայոց բանակում: Այժմ սովորում է ԵՊՀ Հայ բանասիրության ֆակուլտետում: Ստեղծագործում է, գրում է պատմվածքներֈ Ունի տպագրված մի քանի գործեր: Կայքում զբաղվում է գրական հետաքննության բաժնի ղեկավարմամբ և գրական նորություններով: