Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան, 1895-1966). Բարի եւ ազնուասիրտ Հայուն իմաստուն երգիչը

Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան, 1895-1966). Բարի եւ ազնուասիրտ Հայուն իմաստուն երգիչը

498
Կիսվել
Դասաւորում — Յուշատետր

45 տարի առաջ, 1966ի այս օրը՝ Նոյեմբեր 26ին, Քալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70ամեակին նուիրուած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրուան եզրափակիչ իր ելոյթը կ’ունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ եղաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։
Հայ հողին ու գիւղին, հայ գիւղացիին եւ տոհմիկ հայութեան, ակամայ պանդխտութեան եւ հայրենահան սփիւռքի մէջ յայտնուած մեր ժողովուրդին, մեծ աշխարհին հետ քայլ պահելու արժանաւորութեամբ արարող հայոց փոքր ածուին, բարի եւ ազնուասիրտ հայուն, մէկ խօսքով՝ Հայ Հոգիին իմաստուն երգիչը եղաւ Համաստեղ։
Յետ-Եղեռնեան շրջանի հայ ժողովուրդին տարագիր բազմութիւնները, աշխարհի ո՛ր ծագին ալ յայտնուեցան, հայրենի իրենց արմատներուն եւ ազգային յիշողութեան տէր կանգնելու ամէնէն հարազատ եւ վաւերական կանչը ստացան Համաստեղի գրականութենէն։
Տարեց թէ պատանի, հայրենամերձ գօտիները ինկած թէ հեռաւոր ափեր տարտղնուած հայու բեկորները իրենց սրտին երգը, մտքին լոյսը եւ հայկականութեան համն ու հոտը գտան Համաստեղի բանաստեղծութիւններուն եւ պատմուածքներուն մէջ։ Սիրեցին ու կապուեցան անոր եւ, իրերայաջորդ սերունդներով, հայ գրականութեան ամէնէն ժողովրդական տաղանդի պատուանդանին արժանացուցին Համաստեղը։
Աւազանի անունով Համբարձում Կէլէնեան կը կոչուէր։ Ծնած էր Խարբերդի մեծ գիւղերէն Փերչէնճի մէջ, 1895ին։ Ինչպէս որ հետագային իր ինքնակենսագրութեան մէջ Համաստեղ պիտի շեշտէր, Փերչէնճի հողն ու երկինքը, մարդիկն ու անասունները իրենց նմանը չունէին որեւէ այլ տեղ. իւրայատուկ եւ անկրկնելի էին…
Գիւղական դպրոցը աւարտելէ ետք, Համաստեղ իր ուսումը ստացաւ Խարբերդ նահանգի մեծ քաղաքներէն Մեզիրէի Կեդրոնական վարժարանին մէջ՝ աշակերտելով հայ գիւղագրութեան հիմնադիրներէն Թլկատինցիի եւ հայ բանաստեղծաշունչ արձակի վարպետներէն Ռուբէն Զարդարեանի, որոնք Համաստեղի մէջ ցանեցին բարձրորակ ու արգասաբեր սերմերը նրբաճաշակ հայերէնի եւ գեղարուեստական ճաշակի։
1911ին աւարտեց Կեդրոնականը, տարի մը ուսուցչութիւն ըրաւ իր ծննդավայրի գիւղական դպրոցին մէջ եւ 1913ին մեկնեցաւ Մ. Նահանգներ՝ միանալու համար տարի մը առաջ հոն պանդուխտ գացած հօրը։ Այնուհետեւ մինչեւ մահ Համաստեղծ ապրեցաւ ու ստեղծագործեց Նիւ Եորքի մէջ, որու բազմազգեան մեծ քաղաքի խայտաբղէտ ու խաժամուժ մթնոլորտը չկրցաւ կլանել հայրենի հողին ուջուրին, հայ գիւղացիին եւ անոր պարզ ու վճիտ բարութեան պաշտամունքով եւ անմար յիշողութեամբ բաբախուն Համաստեղի սիրտն ու միտքը։
Ինչպէս որ իր մտերիմները եւ կենսագիրները կը վկայեն, նոյնինքն Նիւ Եորքի մէջ Համաստեղ ստեղծեց իր «Հայաստան»ը, տան պարտէզը մշակեց եւ հողագործութիւնը դարձուց կեանքի վայելքներէն մէկը։ Գտաւ նաեւ իր աշխարհայեացքն ու հայու յուզաշխարհը լիովին կիսող կեանքի ընկերը՝ Սրբուհի Համաստեղը, որուն հետ աւելի քան երեսուն տարի իրենց կեանքը լեցուցին հանրանուէր գործունէութեամբ՝ իրենց երկու դստրերուն ալ վարակելով հայաշունչ առօրեայով։
Համաստեղի գրական տունը դարձաւ Պոսթընի «Հայրենիք»ը, որուն էջերուն՝ օրաթերթ եղած ժամանակ, 1917ին, լոյս տեսան Համաստեղի առաջին բանաստեղծութիւններն ու պատմուածքները։ Իսկ 1922էն ետք, երբ Ռուբէն Դարբինեանի խմբագրութեամբ սկսաւ «Հայրենիք Ամսագրի» հրատարակութիւնը, Համաստեղ դարձաւ անոր մնայուն աշխատակիցը՝ միաժամանակ ամէնէն աւելի կարդացուող ու փնտռուած ստորագրութիւնը։
Ինչպէս որ իր գրականութեան մէջ իրաւ արժէքներու անդաւաճան փարած հեղինակը մնաց, այնպէս ալ ազգային¬հանրային կեանքի մէջ, երիտասարդ իր տարիքէն, Համաստեղ եղաւ Դաշնակցութեան հաւատաւոր գործիչներէն, որ իր լայնախոհութեամբ եւ ազնուականութեամբ սիրուեցաւ ու յարգուեցաւ նաեւ հակադաշնակցական շրջանակներու կողմէ, նոյնիսկ այն տարիներուն, երբ միջ-կուսակցական վէճերն ու հակադրութիւնները անշնչելի դարձուցած էին հայ իրականութիւնը։
Համաստեղ անխոնջ ստեղծագործող էր եւ «Հայրենիք»ներու թէ հայ մամուլի այլ պարբերականներու էջերուն լոյս տեսած իր գործերը աւելի քան եօթը մեծադիր հատորներ կը կազմեն։ Իր առաջին գործերը՝ «Գիւղը», «Անձրեւ»ը եւ «Քաջն Նազար եւ 13 պատմուածքներ» հատորները 1920ականներու վերջերուն արդէն հրատարակուած էին՝ հետագային արժանանալով մէկէ աւելի վերահրատարակութեանց։ Իր մեծագոյն երազն էր ամբողջացնել 1920ականներուն սկսած «Սպիտակ Ձիաւորը» երկհատոր վէպը, որ 1950ականներու վերջերուն իրականութիւն դարձաւ։ Բանաստեղծական իր ժառանգութեան յիշարժան գործերը կը հանդիսանան «Այծետոմար» եւ «Աղօթարան» հատորները։ Իսկ իր կեանքի վերջալոյսին, ծննդեան 70ամեակի յոբելեանին առիթով, Համաստեղ ամբողջացուց եւ «Համազգային»ը լոյս ընծայեց «Առաջին Սէրը» վիպակը։
Պէտք է կարդալ եւ ըմբոշխնել Համաստեղի գրականութիւնը՝ լիարժէք պատկերացում կազմելու համար հայ գրականութեան այս անզուգական ասպետին արժանաւորութեան մասին։
Համաստեղի տարաբախտ վախճանը արագացաւ, երբ 1965ի Մարտին կորսնցուց իր կեանքի ընկերը՝ Սրբուհին, որուն մահուան պատճառած վիշտը ուղղակի հիւանդացուց Համաստեղի սիրտը։ Արդէն քանի մը անգամ թեթեւ ուժգնութեամբ սրտի կաթուածներ անցուցած էր այնուհետեւ, երբ յոբելինական տարուան հանդիսութիւններուն ներկայ գտնուելու համար շրջագայեցաւ տարբեր նահանգներ, մինչեւ որ Նոյեմբեր 26ին, Քալիֆորնիոյ յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, բեմին վրայ իր արտասանած խօսքը չկրցաւ ամբողջացնել եւ այդպէս, յանկարծակի, վերջին հրաժեշտը տուաւ իր պաշտած ժողովուրդին։
Մեր ժողովուրդը անխառն պաշտամունքով սիրեց ու փարեցաւ Համաստեղի գրականութեան եւ հայոց մեծամեծ անմահներու համաստեղութեան մէջ լուսաւոր աստղի անմար փայլքին արժանացուց Համաստեղ անունն ու ժառանգութիւնը բարի եւ ազնուասիրտ Հայու իմաստուն երգիչին։
Ն.
Համաստեղի վախճանման 45ամեակին առիթով կ’արժէ վերստին ջերմանալ ու լիանալ
«Հայու Ոգին» քանդակող իր բանաստեղութեան,
ինչպէս նաեւ Համաստեղի գրականութեան մայր երակը այնքան դիպուկ բնութագրող ու վերլուծող Եդուարդ Պօյաճեանի վկայութեան ընթերցումով։
ՀԱՅՈՒ ՈԳԻՆ
Նուէր Սրբուհի Համաստեղին
Մի հարցնէք ի՞նչ է, ո՞ւր է,
Ո՞ւրկէ կու գայ Հայու ոգին:
Ինչպէս արեւն է հուրհրան,
Ինչպէս կանանչն է դաշտերուն,
Ա՜յ ճիշդ այդպէս, ամէն տեղ է
Հայու  ոգին:
Մեր հովերուն, մեր լեռներուն
Մեր դաշտերուն հոսող առուի
Կանչին հետն է
Հայու  ոգին:
Մեր դաշտերու հովը որ կայ, մեղեդի՛ է.
Մեր ձայնաւոր աղբիւրները, ըսես՝ սաղմոս ու շարական:
Երդիքներէն, բուրվառ  ու  վառ թոնիրներէն
Ջերմ  աղօթքի  ու խունկի պէս  դէպի երկինք՝
Կապոյտ ծուխն է
Հայու  ոգին:
Մի հարցնէք,  ուրկէ՞ կու գայ,  կամ ո՞ր ճամբով:
Եկած է ան՝ Հայկէն կարշնեղ,  կապարճն ուսին,
Գեղապատշաճ:
Եկած է ան՝ թըլոր Դաւթի  թուր  կէծէկէն,
Մեր  հեթանո՛ս  նախնիներէն,
Բագիններու  բոց  կրակէն  եկած է մեզ,
Հայու  ոգին:
Ան եկած է կռուի ճակատ մեր դաշտերէն:
Բիւր նիզակներ, նետ ու վահան երկաթակուռ. եւ
Սաղաւարտեայ  այր  ու  ձիեր, գրոհ, արի՛ւն:
Էդ արիւնի, ու արցունքի ճամբաներէն եկած է մեզ
Հայու  ոգին:
Ան եկած է Աւարայրի մեր յաղթական պարտութենէն,
Շէն Անիի հազար ու մի գմբէթներէն,
Ու  հազար ու մի զանգակներու  ղօղանջներէն:
Մեր հողերուն նետուած բեղուն
Սերմերուն պէս ապրող  սիրտն է
Հայու  ոգին:
Ան մեզ կու գայ մեր վանքերու քարո՛ւտ  ճամբով,
Ժամ-վարժարան  բանուկ  ճամբով:
Մեր պապերու ոսկորներէն, գերեզմանի տխուր ճամբով:
Արեւին հետ ան վար կ’իջնէ, մեր արտերուն, մեր սրտերուն,
Ու վեհափառ Արարատի անե՛լ, անյայտ ճամբով կու գայ
Հայու ոգին:
Հայու ոգին կա՛նչն է սիրոյ աղջիկներուն եւ թէ տղոց.
Պապկէ՛ պսակ, պապկէ՛ նարօտ հարսնիքներուն:
Ե՛րգն է ուրախ, տափ ու ծնծղայ, արծա՛թ ծիծաղ,
Աղջիկներու պա՛ր հեզանազ:
Հայ  մայրերու գութ ու բարի, ու միւռոնով  լեցուն  սրուակ
Աչքերէ՛ն է որ կը կաթի
Հայու  ոգին:
Մեր պապերու  հնադարեան  դպրութիւնն է ու  հին լեզուն:
Ձմեռ բուքին, Նարեկացու վանքի խուցի ճրա՛գն է ան:
Մագաղաթէ հին, հին մատեան տաղարանի
Ու Մեսրոպի գերեզմանին ու  երազին
Այբենգիմն  է
Հայու  ոգին:
Մեր լեզուն է արեւավառ որ թէ՛ մարմին, թէ՛ հոգի է.
Կը բաշխուի  որպէս նշխարհ, որպէս հաղորդ ու նկանակ:
Կը բաշխուի որպէս մարմին, որպէս գինի,
Գինի ու մաս՝
Հայու  ոգին:
Այդ ոգին է որ կը գաղթէ, կ’ելլէ ճամբայ
Մեր երկնքէն ու մեր հողէն, ու կը գտնէ
Ուր Հա՛յ մը կայ ու անոր հետ զրոյց կþընէ:
Ան կը ժպտի, ան կը տխրի, ու անոր հետ
արցո՛ւնք  կու լայ:
Ու կը հսկէ որ ոչ մէկ Հայ չըլլա՛յ շեղի էն լոյս ճամբէն:
Մեր հոգիի էն լո՛յս ճամբէն, որ մեր հողին
Ու երկնքին մեզ կը տանի
Հայու  ոգին:
Ինչ ալ ըսենք, բայց դեռ քիչ է,
Ի՞նչն է իրաւ հայու ոգին:
Եթէ նայիք ձեր հոգւոյն մէջ,
Պիտի գտնէք մեր պապերէն բազմութին մը.
Պիտի գտնէք սաղաւարտեայ բանակ մը հին.
Պիտի գտնէք իմաստութիւնն ու ճրագը մեր վանքերուն:
Ձեր հոգւոյն մէջ պիտի գտնէք
Ձեր լեռներուն ու ժայռերուն մէջ թաքնուած,
Արձագանգի պէս թաքնուած,
Հայու  ոգին:
Համաստեղի գրականութեան մայր երակը(Հատուած՝ Եդուարդ Պօյաճեանի «Դէմքեր» հատորէն)
Համաստեղի ամբողջ գրականութիւնը — «Գիւղը», «Անձրեւը», «Սպիտակ Ձիաւորը», «Այծետոմար»ը եւայլն — կը համարեմ՝ հաւատաւոր եւ ազնիւ հայ արուեստագէտի մը երկարատեւ ճիգը, իր ժողովուրդին բարի կողմը ցուցադրող։ Բարի ու բերրի։
Մեր հոգիին նպաստաւոր կողմին, դրական կողմին, բանաստեղծական առաքինի կողմին գրագէտն է Համաստեղ, ամէն բանէ առաջ։ Իր ստեղծած տիպարները, գրեթէ առանց բացառութեան, հայկական ինքնատիպ եւ բազմաբովանդակ բարութիւնը արտայայտող մարդեր են, անձի դէմք կերտելէ աւելի, պատմական եւ աշխարհագրական միջավայրի մը մէջ ուրոյն կեանք ապրող հաւաքականութեան մը դիմագիծը ներկայացնելու կոչուած կոտորակներ։
Արդարեւ, զանազան անուններով մարդացած այդ տիպարները անջատ կեանք մը ապրող, անշուշտ անջատ վախճանի մը ճակատագրուած հայ գիւղացիներ են, որոնք սակայն բարութեան, աւանդութեան ու պարզամտութեան հասարակ գիծով մը միացած են իրարու։
Ժողովուրդի մը զաւակներուն բարութեան պահի մարմնացումն են Համաստեղի գրականութեան գրեթէ բոլոր կերպարները։ Բարութեան այդ անկիւնէն դիտուած՝ երկուորեակի չափ անոնք նման են իրարու։
Ով որ այս հինաւուրց ժողովուրդին բարի, արեւելեանօրէն քրիստոնեայ, խաղաղ, պարզ ու միամիտ դէմքը կþուզէ տեսնել, առանց Համաստեղի գիւղացիներուն, թերի բան մը տեսած պիտի ըլլայ։ Ամէն պարագայի տակ, ո՛չ ամբողջական, ո՛չ պայծառ բան մը։
Հայկական անսպառ բարութենէն Համաստեղ փոխ տուած է նաեւ կենդանիներուն, բոյսերուն, արեւին եւ համայն բնութեան։
Համաստեղի «Աղօթամատեան»ին մէջ յաճախադէպ պարբերականութեամբ մը ի յայտ եկող եւ ծայրէ ծայր անձնական ապրումներ արձագանգող հեթանոսութիւնն իսկ, հելլենական իր բնոյթով եւ համաստուածեան շեշտ հակումով՝ հայկական բարութիւնը, ազնուութիւնը, խոր արժանապատուութիւնը ունի իրեն իբրեւ խարիսխ։ Ոչ միայն Համաստեղի քրիստոնէութիւնը, այլեւ հեթանոսութիւնն անգամ հեռու կը պահէ ինքզինք կեանքի բուռն արտայայտութիւններէն, բացատրել ուզելով մեզի կարծես ատով հայ հոգին, որ գոյացած ու կազմաւորուած է Արեւելքը Արեւմուտքին միացնող սահմանագծին վրայ նախ, եւ ապա՝ հիւսիսի ցուրտ ստեպն ու հարաւի տաք աւազուտները բարեխառնող լեռնահանգոյցի մը վրայ։
Հայը իր բոլոր երեսներով չէ, որ կը գտնենք Համաստեղի գրականութեան մէջ, այլ մէկ երեսով, լաւագոյն երեսով մը, անհրաժե՛շտ երեսով մը։ Հայկական երգող, ուրախացող, տխրող, հեքիաթ եւ իմաստութիւն պատմող նախահաստատ բարութիւնն է ատիկա, որ ամէնօրեայ իրականութիւն ըլլալով հանդերձ՝ անցեալին նոսթալժին ալ կը բերէ մեզի, առատ չափերով։
Մտքով չէ, որ կ’աշխատի Համաստեղ։ Ոչ ալ կ’աշխատի սրտին հրամաններուն հպատակ տրամադրութեամբ մը։ Բացակայ չեն ասոնք, ի հարկէ։ Եւ կասկած չկայ, որ կը կատարեն կարեւոր դեր մը իր գրականութեան մէջ։ Բայց Համաստեղի տաղանդին բուն վարիչը, ղեկավա՛րը ըսել կ’ուզեմ՝ նկարագիրն է։ Անոր գրիչը կը տեսնենք աւելի հնազանդ եւ օժտուած՝ արուեստի եւ սիրոյ հանդէպ ամուր նկարագրի մը մատներուն մէջ։
Կան, որ իրենց սիրածին առջեւ շատախօս կը դառնան, ուրիշներ՝ բնաւ չեն խօսիր։ Իր սիրածէն կամ սիրածներէն լաւ հասկցուելու համար, Համաստեղ ընտրած է քիչ խօսելուն ձեւը։ Մեր ժողովուրդին պէս է.- լուրջ, բարի, զգայուն եւ սակաւախօս։ Հայը քանի մը պայծառ բառով ամէնէն խոր ու մաքուր, ամէնէն ճակատագրական ու վերջնական երգերը կրցած է երգել մարդկութեան, հակառակ որ ամէնէն ճոխ լեզուներէն է իրը։ Իր ժողովուրդի արուեստի բնազդին հետեւելով՝ Համաստեղ ծածկանունի մը տակ արդար համբաւի մը տիրացած Խարբերդի Փերչէնճ գիւղի Համբարձում Կէլէնեանը, ազգային մեծափարթամ լեզուի մը նուազագոյն տարրերու գործածութեամբ, յաջողած է ազգին արուեստի քանի մը հրաշալիքներ կտակել։

Նյութի աղբյուրը՝ azator.gr

Մեկնաբանություններ

Մեկնաբանություն